Paracetamol – nomogram Rumack-Matthew

Sięgasz po nomogram po jednorazowym przyjęciu dużej dawki paracetamolu o znanym czasie, gdy masz wynik stężenia paracetamolu w surowicy. Wpisujesz liczbę godzin od spożycia, stężenie w µg/ml, wybierasz linię leczenia 150 (USA) albo 100 (Wielka Brytania) i opcjonalnie masę ciała, by kalkulator podał dawki N-acetylocysteiny. Wykres pokazuje punkt pacjenta względem linii leczenia.

Nomogram obowiązuje tylko między 4. a 24. godziną po spożyciu, a przed 4. godziną wchłanianie jeszcze trwa i stężenie zaniża ryzyko. Nie dotyczy dawek powtarzanych, nieznanego czasu spożycia ani preparatów o przedłużonym uwalnianiu, w tych sytuacjach decyzję opiera się na objawach, ALT i stężeniu. Czynniki ryzyka, takie jak niedożywienie, przewlekłe nadużywanie alkoholu i leki indukujące enzymy, przemawiają za linią 100. Stężenie w µmol/l dzielisz przed wpisaniem przez 6,62.

Rumack i Matthew przedstawili nomogram w 1975 roku w pracy o zatruciu i toksyczności paracetamolu.¹ Rumack i wsp. w 1981 roku ocenili 662 kolejnych chorych po przedawkowaniu paracetamolu, których kwalifikowano do leczenia doustną acetylocysteiną na podstawie stężenia naniesionego na nomogram. Przejściowy wzrost aktywności AspAT wystąpił u 7% chorych leczonych w ciągu 10 godzin od spożycia, u 29% leczonych po 10–16 godzinach i u 62% leczonych po 16–24 godzinach.² Pierwotna linia zaczynała się od 200 µg/ml w 4. godzinie, a w USA leczy się od linii niższej o 25%, czyli od 150 µg/ml. W Wielkiej Brytanii agencja MHRA we wrześniu 2012 roku obniżyła próg dla wszystkich chorych do 100 µg/ml w 4. godzinie.³ Bateman i wsp. w 2014 roku porównali schemat standardowy ze skróconym, 12-godzinnym schematem acetylocysteiny (SNAP), którego kalkulator nie liczy. Wymioty, odruchy wymiotne albo potrzeba leku przeciwwymiotnego po 2 godzinach wystąpiły u 39 ze 108 chorych leczonych schematem skróconym i u 71 ze 109 leczonych schematem standardowym, a ciężkie reakcje rzekomoanafilaktyczne u 5 wobec 31, przy czym badanie nie miało mocy do wykazania, że schemat skrócony jest równie skuteczny.⁴

Na SOR, w ośrodkach toksykologii klinicznej i na oddziałach internistycznych przy decyzji o włączeniu N-acetylocysteiny. Apteka szpitalna przygotowuje na tej podstawie wlewy. Paracetamol należy do najczęstszych przyczyn zatruć lekami przyjętymi doustnie.⁵

Czas od spożycia w godzinach, 4–24. Stężenie paracetamolu w µg/ml, co odpowiada mg/l. Linia leczenia – 150 µg/ml w 4. godzinie, stosowana w USA, albo 100 µg/ml, obowiązująca w Wielkiej Brytanii od 2012 roku. Masa ciała w kilogramach, opcjonalnie, do przeliczenia dawek N-acetylocysteiny.

Linia leczenia zaczyna się od wybranego progu w 4. godzinie i spada o połowę co 4 godziny. Stężenie na linii albo powyżej niej oznacza wskazanie do N-acetylocysteiny dożylnie. Kalkulator podaje dawki według ChPL acetylocysteiny do infuzji: 150 mg/kg przez 15 minut, 50 mg/kg przez 4 godziny i 100 mg/kg przez 16 godzin, łącznie 300 mg/kg w około 20 godzin.⁶ Stężenie poniżej linii nie wymaga leczenia. Przy późnym zgłoszeniu albo wątpliwościach konsultujesz się z ośrodkiem toksykologii.

Linia leczenia = próg × e^(−0,173 × (t−4)); próg 150 µg/ml w 4. h (USA) lub 100 µg/ml (Wielka Brytania od 2012)

1. Rumack BH, Matthew H. Acetaminophen poisoning and toxicity. Pediatrics. 1975;55(6):871–876. ↩
2. Rumack BH, Peterson RC, Koch GG, Amara IA. Acetaminophen overdose. 662 cases with evaluation of oral acetylcysteine treatment. Arch Intern Med. 1981;141(3 Spec No):380–385. ↩
3. Gosselin S, Hoffman RS, Juurlink DN, Whyte I, Yarema M, Caro J. Treating acetaminophen overdose: thresholds, costs and uncertainties. Clin Toxicol (Phila). 2013;51(3):130-3. doi:10.3109/15563650.2013.775292 ↩
4. Bateman DN, Dear JW, Thanacoody HK, et al. Reduction of adverse effects from intravenous acetylcysteine treatment for paracetamol poisoning: a randomised controlled trial. Lancet. 2014;383(9918):697–704. ↩
5. Tuszyński PK, redaktor. Pierwsza pomoc okiem farmaceuty. Antyseptyka ran, opatrunki, zatrucia i inne stany nagłe. Wyd. 2. Kraków: Wydawnictwo Farmaceutyczne; 2024. Dostępne na: https://wydawnictwo.farm/produkt/pierwsza-pomoc-okiem-farmaceuty/ ↩
6. Charakterystyka Produktu Leczniczego Acetylcysteine Sandoz 100 mg/ml, roztwór do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 06.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/acetylcysteine-sandoz-100082667/ ↩