Farmakodynamika
Pojęcia farmakodynamiki: receptory, zależność dawka–odpowiedź, bezpieczeństwo i PK/PD antybiotyków, z przykładami z charakterystyk produktów leczniczych.
Farmakodynamika to dział farmakologii, który bada wielkość i zmienność odpowiedzi na lek oraz jej natężenie i czas trwania w zależności od stężenia leku w miejscu działania1. Farmakokinetyka łączy dawkę ze stężeniem, a farmakodynamika stężenie z efektem. Razem pozwalają wybrać efekt docelowy, przewidzieć stężenie, które go wywoła, i dobrać dawkę, która to stężenie zapewni2.
Pojęcia
Receptory i ligandy
- Receptor to makrocząsteczka, z którą wiąże się ligand, zmieniając jej aktywność biochemiczną.
- Agonista to lek, który naśladuje endogenny ligand receptora, pobudza receptor i wywołuje odpowiedź biologiczną.
- Agonista częściowy to lek, który wiąże się z receptorem i pobudza go, ale nie wywołuje pełnej odpowiedzi.
- Odwrotny agonista to lek, który wiąże się z receptorem i zmniejsza jego aktywność konstytutywną, czyli wywołuje efekt przeciwny do agonisty.
- Antagonista kompetycyjny to lek, który odwracalnie wiąże się z tym samym miejscem receptora co agonista i konkuruje z nim o to miejsce.
- Antagonista niekompetycyjny to lek, który zmniejsza odpowiedź na agonistę, ale nie konkuruje z nim o to samo miejsce wiązania, dlatego większe stężenie agonisty nie przywraca pełnej odpowiedzi.
- Powinowactwo i obsadzenie receptorów – powinowactwo to zdolność leku do wiązania się z receptorem, a obsadzenie receptorów to ułamek receptorów związanych z lekiem przy danym stężeniu.
- Aktywność wewnętrzna to stosunek efektu maksymalnego leku do efektu maksymalnego agonisty pełnego w tym samym układzie.
- Przez rezerwę receptorową rozumie się sytuację, w której agonista wywołuje odpowiedź maksymalną bez obsadzenia wszystkich receptorów, ponieważ wcześniej wysyca się przekaźnictwo sygnału za receptorem.
- Agonizm stronniczy, nazywany też selektywnością czynnościową, to zdolność agonisty do pobudzania w różnym stopniu różnych szlaków sygnałowych sprzężonych z tym samym receptorem.
Zależność dawka–odpowiedź
- Krzywa dawka–odpowiedź (stężenie–odpowiedź) to zależność między dawką lub stężeniem leku a wielkością wywołanego efektu.
- Krzywa kwantalna i krzywa stopniowana – krzywa stopniowana to zależność wielkości efektu od dawki u jednego pacjenta, a krzywa kwantalna to zależność odsetka badanych z efektem typu „wszystko albo nic” od dawki.
- Model Emax i EC50 – model Emax opisuje zależność efektu od stężenia leku dwoma parametrami: efektem maksymalnym (Emax) i EC50, czyli stężeniem, które wywołuje połowę efektu maksymalnego.
- Model sigmoidalny Hilla to rozszerzenie modelu Emax o współczynnik Hilla (n), który określa nachylenie krzywej stężenie–odpowiedź.
- Siła działania a skuteczność – siła działania to ilość leku potrzebna do wywołania efektu określonej wielkości, wyrażana zwykle jako EC50 albo ED50, a skuteczność to wielkość efektu maksymalnego, jaki lek może wywołać.
Bezpieczeństwo i zmiana odpowiedzi
- Indeks terapeutyczny to stosunek dawki toksycznej albo śmiertelnej u połowy badanych do dawki skutecznej u połowy badanych.
- Okno terapeutyczne to zakres stężeń leku między najmniejszym stężeniem skutecznym a najmniejszym stężeniem toksycznym.
- Tolerancja to stopniowe zmniejszanie się efektu leku przy tym samym stężeniu w osoczu w miarę trwania leczenia.
- Tachyfilaksja to zmniejszenie odpowiedzi komórki na powtarzane podawanie leku.
- Desensytyzacja receptorów to zbiorcza nazwa mechanizmów, które zmniejszają odpowiedź receptora na powtarzane lub ciągłe pobudzanie.
- Histereza i opóźnienie efektu – histereza to sytuacja, w której temu samemu stężeniu leku w osoczu odpowiada różny efekt w zależności od chwili pomiaru, więc wykres efektu względem stężenia tworzy pętlę, a opóźnienie efektu względem stężenia w osoczu jest jedną z przyczyn takiej pętli.
- Działania niepożądane typu A i B – działania niepożądane typu A zależą od dawki i da się je przewidzieć na podstawie farmakologii leku, a typu B są idiosynkratyczne i z farmakologii leku nie wynikają.
Farmakokinetyka i farmakodynamika antybiotyków (PK/PD)
- Czas powyżej MIC (fT>MIC) to odsetek odstępu między dawkami, przez który stężenie wolnego leku przekracza minimalne stężenie hamujące (MIC) dla drobnoustroju.
- Stosunek Cmax/MIC to stosunek stężenia maksymalnego leku do minimalnego stężenia hamującego (MIC) dla drobnoustroju.
- Stosunek AUC/MIC to stosunek pola pod krzywą stężenia leku w czasie z 24 godzin (AUC) do minimalnego stężenia hamującego (MIC) dla drobnoustroju.
Powiązane
- Farmakokinetyka
Strona zbiera pojęcia i wzory opisujące losy leku w organizmie, od biodostępności po stan stacjonarny. - Monitorowanie stężeń leków
Tabela podaje zakresy docelowe i czas pobrania krwi dla leków, których dawkę ustala się na podstawie stężenia.
Piśmiennictwo
- Salahudeen MS, Nishtala PS. An overview of pharmacodynamic modelling, ligand-binding approach and its application in clinical practice. Saudi Pharm J. 2017;25(2):165-175. doi:10.1016/j.jsps.2016.07.002 ↩
- Holford N. Pharmacodynamic principles and the time course of immediate drug effects. Transl Clin Pharmacol. 2017;25(4):157-161. doi:10.12793/tcp.2017.25.4.157 ↩
Cytuj
Tuszyński PK. Farmakodynamika. farmacjakliniczna.pl [Internet]. 2026 [aktualizacja 08.10.2026]. Dostępne na: https://farmacjakliniczna.pl/farmakodynamika/