Farmakokinetyka
Pojęcia, wzory, przykłady na danych z charakterystyk produktów leczniczych i symulator stężenia przy dawkach powtarzanych.
Farmakokinetyka to dział farmakologii, który opisuje losy leku w organizmie: wchłanianie, dystrybucję, metabolizm i wydalanie. Każdy z tych procesów da się ująć kilkoma parametrami, takimi jak objętość dystrybucji, klirens i okres półtrwania1. Na tych parametrach opierają się obliczenia dawki nasycającej i podtrzymującej, odstępu między dawkami, czasu do stanu stacjonarnego i czasu pobrania krwi na oznaczenie stężenia.
Pojęcia
Obliczenia dawek i ocena oznaczonych stężeń wymagają znajomości kilku podstawowych pojęć. Poniżej najważniejsze z nich, pogrupowane według etapów losów leku w organizmie. Każde ma osobną stronę z definicją, wzorem i przykładem na danych z charakterystyki produktu leczniczego.
Wchłanianie i dystrybucja
- Biodostępność (F) to część podanej dawki, która dociera do krążenia ogólnego.
- Biorównoważność to zgodność biodostępności dwóch produktów z tą samą substancją czynną w granicach ustalonych z góry.
- Efekt pierwszego przejścia to metabolizm leku w enterocytach ściany jelita i w wątrobie, zanim lek dotrze do krążenia ogólnego.
- Stężenie maksymalne (Cmax) to największe stężenie leku po podaniu dawki.
- Czas do stężenia maksymalnego (Tmax) to czas od podania leku do osiągnięcia Cmax.
- Objętość dystrybucji (Vd) to pozorna objętość, która wiąże stężenie leku w osoczu z całkowitą ilością leku w organizmie.
- Wiązanie z białkami i frakcja wolna (fu) – frakcja wolna to część stężenia całkowitego, która nie jest związana z białkami osocza.
Eliminacja
- Klirens (CL) – przez klirens (CL) rozumie się objętość krwi lub osocza oczyszczaną z leku w jednostce czasu, wyrażaną w l/h albo ml/min.
- Eliminacja nerkowa i pozanerkowa – klirens nerkowy jest wynikiem filtracji kłębuszkowej, wydzielania kanalikowego i wchłaniania zwrotnego, a klirens wątrobowy i inne drogi tworzą klirens pozanerkowy.
- Stała eliminacji (ke) i spadek stężenia po dawce – W kinetyce pierwszego rzędu stała eliminacji to ułamek ilości leku usuwany w jednostce czasu, w h⁻¹.
- Okres półtrwania (t½) to czas, po którym stężenie w osoczu zmniejsza się o połowę.
- Kinetyka pierwszego rzędu (liniowa) – W kinetyce pierwszego rzędu szybkość eliminacji jest proporcjonalna do stężenia, a parametry farmakokinetyczne nie zależą od dawki ani od czasu, więc podwojenie dawki podwaja stężenie stacjonarne.
- Kinetyka nieliniowa (Michaelis-Menten) – O kinetyce nieliniowej mówi się wtedy, gdy częściowe wysycenie dróg eliminacji powoduje, że niewielka zmiana dawki daje dużo większą zmianę stężenia w stanie stacjonarnym, a czas do stanu stacjonarnego wydłuża się, gdy dawka zbliża się do maksymalnej szybkości eliminacji.
- Pole pod krzywą (AUC) to pole pod wykresem zależności stężenia leku od czasu, wyrażane w mg·h/l.
Dawkowanie wielokrotne
- Stan stacjonarny i czas do stanu stacjonarnego – stan stacjonarny to stan, w którym ilość leku podana w odstępie między dawkami równa się ilości usuniętej w tym samym czasie.
- Kumulacja i wskaźnik kumulacji (R) – kumulacja to narastanie ilości leku przy dawkach powtarzanych, gdy kolejna dawka trafia do organizmu, w którym zostało jeszcze coś z poprzedniej.
- Stężenie minimalne (Cmin) to najmniejsze stężenie w odstępie między dawkami, oznaczane tuż przed kolejną dawką.
- Dawka nasycająca to celowo większa dawka początkowa, która szybko daje stężenie docelowe.
- Dawka podtrzymująca to dawka podawana regularnie po dawce początkowej, która zastępuje lek usunięty w odstępie między dawkami.
- Okno terapeutyczne, wąski indeks terapeutyczny – okno terapeutyczne to zakres stężeń, w którym lek działa skutecznie bez nasilonej toksyczności.
- Model jednokompartmentowy to uproszczenie, w którym organizm traktuje się jak jeden jednorodny zbiornik, a lek rozprowadza się w nim natychmiast.
Symulator stężenia
Wybierz gotowy przykład albo wpisz dawkę, odstęp, okres półtrwania i objętość dystrybucji, a wykres pokaże stężenie w czasie przy dawkach powtarzanych. Zmieniaj po jednym parametrze, żeby zobaczyć, jak wpływa na stężenie maksymalne, minimalne i tempo dochodzenia do stanu stacjonarnego.
Kalkulatory farmakokinetyczne
- Stała eliminacji i okres półtrwania
- Objętość dystrybucji (Vd)
- Klirens leku (CL)
- Dawka nasycająca
- Dawka podtrzymująca
- Stężenie w stanie stacjonarnym i kumulacja
- Korekta dawki metodą proporcji
- AUC metodą trapezów
- Aminoglikozyd – dawkowanie rozszerzone (raz na dobę)
- Wankomycyna – dawkowanie empiryczne
- Wankomycyna – AUC z dwóch stężeń
- Fenytoina – korekta stężenia o albuminę
- Lit – przeliczanie soli
- Klirens kreatyniny (Cockcroft-Gault)
Zakresy docelowe i czas pobrania krwi dla poszczególnych leków zebrano w tabeli Monitorowanie stężeń leków, a pozostałe wzory w słowniku wzorów.
Piśmiennictwo
- Fan J, de Lannoy IA. Pharmacokinetics. Biochem Pharmacol. 2014;87(1):93-120. doi:10.1016/j.bcp.2013.09.007 ↩
Cytuj
Tuszyński PK. Farmakokinetyka. farmacjakliniczna.pl [Internet]. 2026 [aktualizacja 08.10.2026]. Dostępne na: https://farmacjakliniczna.pl/farmakokinetyka/