Monitorowanie stężeń leków: zakresy docelowe i czas pobrania krwi
Terapeutyczne monitorowanie stężeń (TDM): przy jakim stężeniu lek działa i jest bezpieczny, kiedy pobrać krew i po ilu dniach wynik jest miarodajny.
Monitorowanie stężeń leków (TDM) polega na oznaczeniu stężenia leku we krwi i dostosowaniu dawki do wyniku. Ma sens przy lekach o wąskim indeksie terapeutycznym, dużej zmienności farmakokinetyki między chorymi i udokumentowanym związku stężenia z działaniem albo toksycznością. Wynik da się zinterpretować tylko wtedy, gdy wiadomo, kiedy pobrano krew względem ostatniej dawki.
Stężenie leku ocenia się w stanie stacjonarnym i wobec zakresu terapeutycznego
Zakres terapeutyczny, nazywany też oknem terapeutycznym, to przedział stężeń, w którym u większości chorych lek działa, a działania toksyczne są rzadkie. Monitorowanie zakłada, że istnieje określony związek między dawką a stężeniem we krwi oraz między stężeniem a działaniem.1 Najwięcej daje przy lekach o wąskim zakresie, takich jak lit, cyklosporyna i antybiotyki aminoglikozydowe.1 Toksyczność aminoglikozydów dla nerek i narządu słuchu, monitorowanie ich stosowania oraz monitorowanie stężeń wankomycyny i teikoplaniny opisano w kompendium antybiotyków i chemioterapeutyków.2
Przy powtarzanych dawkach lek kumuluje się, aż ilość podawana zrówna się z ilością usuwaną. Ten stan równowagi to stan stacjonarny, a czas potrzebny do jego osiągnięcia zależy wyłącznie od okresu półtrwania. Po 5 okresach półtrwania lek osiąga ponad 95% stężenia stanu stacjonarnego.1 Próbka pobrana wcześniej pokazuje stężenie niższe od tego, które ustali się przy tej samej dawce.
Wolne albo opóźnione wchłanianie przesuwa w czasie stężenie szczytowe, dlatego poza nielicznymi wyjątkami krew pobiera się tuż przed kolejną dawką i oznacza stężenie minimalne w stanie stacjonarnym. Na to stężenie wchłanianie i dystrybucja wpływają najmniej.1 Okres półtrwania, klirens i objętość dystrybucji wraz ze wzorami i symulatorem stężenia przy dawkach powtarzanych opisano na stronie Farmakokinetyka.
Zakresy docelowe i czas pobrania krwi
Stężenia podano w mg/l, co odpowiada µg/ml. Takrolimus i ewerolimus oznacza się we krwi pełnej i podaje w ng/ml. Numer w ostatniej kolumnie wskazuje źródło z listy piśmiennictwa.
| Lek | Zakres docelowy | Kiedy pobrać krew | Stan stacjonarny | Źródło |
|---|---|---|---|---|
| wankomycyna | AUC₂₄ 400–600 mg·h/l (przy MIC 1 mg/l) | dwie próbki w tym samym odstępie: 1–2 h po zakończeniu wlewu i pod koniec odstępu między dawkami | po 3.–4. dawce, przy metodzie bayesowskiej próbki można pobrać już w pierwszych 24–48 h | 3 |
| gentamycyna (7 mg/kg raz na dobę) | odstęp 24, 36 lub 48 h odczytany z nomogramu Hartford | jedna próbka 6–14 h od rozpoczęcia wlewu, po 1. lub 2. dawce | nie dotyczy, przy leczeniu trwającym 5 dni lub dłużej oznaczenie co tydzień | 4 |
| tobramycyna (7 mg/kg raz na dobę) | odstęp 24, 36 lub 48 h odczytany z nomogramu Hartford | jedna próbka 6–14 h od rozpoczęcia wlewu, po 1. lub 2. dawce | nie dotyczy, przy leczeniu trwającym 5 dni lub dłużej oznaczenie co tydzień | 4 |
| amikacyna (15 mg/kg raz na dobę) | wynik dzieli się przez 2 i odczytuje z nomogramu Hartford | jedna próbka 6–14 h od rozpoczęcia wlewu | nie dotyczy | 4 |
| digoksyna | 0,5–1,0 ng/ml, w niewydolności serca u mężczyzn najmniejsza śmiertelność przy 0,5–0,8 ng/ml | co najmniej 6 h po ostatniej dawce | 6–7 dni przy nasycaniu powolnym i prawidłowej czynności nerek | 5,6,7 |
| lit | 0,5–0,8 mmol/l w leczeniu podtrzymującym, 0,6–1,2 mmol/l w ostrej manii (ChPL Lithium Carbonicum GSK8). Konsensus AGNP 2026 podaje dla leczenia podtrzymującego 0,4–0,8 mmol/l9 | 12 h po ostatniej dawce | 3–6 dni | 9 |
| kwas walproinowy | 50–100 mg/l | 12 h po ostatniej dawce | 2–4 dni | 9 |
| karbamazepina | 4–12 mg/l w padaczce, 4–10 mg/l w manii | 12 h po ostatniej dawce | 2–4 dni, ale autoindukcja metabolizmu w ciągu 3 tygodni obniża stężenie | 9 |
| fenytoina (stężenie całkowite) | 10–20 mg/l | 8–12 h po ostatniej dawce | 4–13 dni | 9 |
| fenobarbital | 10–40 mg/l, w ChPL Luminalum UNIA 15 mg 15–40 µg/ml | o dowolnej porze, bo stężenie niewiele się waha między dawkami | 15–30 dni, okres półtrwania u dorosłych 70–140 h | 10,11 |
| worykonazol | stężenie minimalne powyżej 1 mg/l w leczeniu, poniżej 4–6 mg/l dla ograniczenia toksyczności | przed dawką, pierwsze oznaczenie w ciągu 5 dni od rozpoczęcia leczenia, potem regularnie | kinetyka nieliniowa, stężenie może narastać mimo stałej dawki | 12 |
| teofilina | zakres różni się między ChPL: 5–12 µg/ml (Theospirex retard), 8–20 µg/ml u dorosłych i 5–12 µg/ml u dzieci (Euphyllin long), 10–20 µg/ml (Theophyllinum Tramco), działanie toksyczne powyżej 20 µg/ml według wszystkich trzech | ChPL nie podają czasu pobrania | okres półtrwania u dorosłych średnio 8,7 h (6,1–12,8 h), eliminacja wysycalna przy górnej granicy zakresu | 13,14,15 |
| takrolimus | stężenie minimalne we krwi pełnej. Konsensus16: po przeszczepieniu nerki 4–12 ng/ml, najlepiej powyżej 7 ng/ml (indukcja antagonistą receptora IL-2, mykofenolan, glikokortykosteroid), po przeszczepieniu wątroby 6–10 ng/ml w pierwszych 4 tygodniach, potem 5–8 ng/ml (mykofenolan lub ewerolimus, glikokortykosteroid). ChPL Prograf17: we wczesnym okresie po przeszczepieniu 5–20 ng/ml u biorców wątroby i 10–20 ng/ml u biorców nerki i serca, w leczeniu podtrzymującym 5–15 ng/ml | przed dawką, przy podawaniu doustnym około 12 h po poprzedniej dawce | u większości chorych po przeszczepieniu wątroby w ciągu 3 dni | 16,17 |
| ewerolimus (Certican, po przeszczepieniu) | stężenie minimalne we krwi pełnej 3–8 ng/ml (metody chromatograficzne), stężeń powyżej 12 ng/ml nie badano | przed dawką, ponad 4–5 dni po zmianie dawki, potem co 4–5 dni do dwóch kolejnych stabilnych wyników | najpóźniej 4. dnia leczenia, później przy zaburzeniach czynności wątroby | 18 |
Monitorowanie wankomycyny wyłącznie stężeniem minimalnym z celem 15–20 mg/l nie jest już zalecane u chorych z ciężkim zakażeniem MRSA.3 Stężenia digoksyny powyżej 2 ng/ml stwierdza się u około dwóch trzecich chorych z objawami zatrucia.7
Kiedy oznaczać stężenie
Oznacz stężenie wtedy, gdy wynik zmieni decyzję. Typowe sytuacje to rozpoczęcie leczenia lub zmiana dawki leku o wąskim indeksie terapeutycznym, podejrzenie działania toksycznego, brak odpowiedzi mimo zalecanej dawki, wątpliwość, czy chory przyjmuje lek, oraz dołączenie albo odstawienie leku wchodzącego w interakcję, a także ciąża.9,19 U leków o kinetyce zależnej od dawki, zwłaszcza fenytoiny, oznaczenie prowadzi korektę dawki.19
Zakres terapeutyczny opisuje populację. Część chorych odpowiada dobrze przy stężeniu spoza zakresu, dlatego wynik ocenia się razem ze stanem klinicznym, a najlepszym punktem odniesienia jest stężenie, przy którym dany chory osiągnął efekt leczenia.9
Stężenie minimalne (przed dawką)
Stężenie minimalne to najniższe stężenie leku w odstępie między dawkami, oznaczane w próbce pobranej tuż przed kolejną dawką. Większość zakresów dla leków przeciwpadaczkowych i psychotropowych odnosi się właśnie do stężenia minimalnego w stanie stacjonarnym, który przy stałym dawkowaniu ustala się po co najmniej 4–6 okresach półtrwania.9 W praktyce krew pobiera się rano, przed pierwszą dawką dnia. Dla próbki pobranej w innym momencie odstępu nie ma zakresu odniesienia, a wynik łatwo błędnie zinterpretować.9
Wyjątki są w tabeli. Wankomycynę ocenia się polem pod krzywą z dwóch próbek, a nie samym stężeniem minimalnym.3 Przy aminoglikozydach raz na dobę pobiera się jedną próbkę 6–14 h od rozpoczęcia wlewu.4 Digoksynę oznacza się co najmniej 6 h po dawce.5
Kalkulatory farmakokinetyczne
Wankomycyna: dawkowanie empiryczne i AUC z dwóch stężeń.
Aminoglikozydy: dawkowanie rozszerzone raz na dobę.
Fenytoina: korekta stężenia o albuminę. Lit: przeliczanie soli.
Obliczenia ogólne: stała eliminacji i okres półtrwania, stężenie w stanie stacjonarnym i kumulacja, korekta dawki metodą proporcji, dawka nasycająca, dawka podtrzymująca, klirens leku i objętość dystrybucji.
Piśmiennictwo
- Kang JS, Lee MH. Overview of therapeutic drug monitoring. Korean J Intern Med. 2009;24(1):1-10. doi:10.3904/kjim.2009.24.1.1 ↩↩↩↩
- Tuszyński PK, redaktor. Antybiotyki i chemioterapeutyki. Kompendium dla praktyka. Wyd. 2. Kraków: Wydawnictwo Farmaceutyczne; 2023. Dostępne na: wydawnictwo.farm/produkt/antybiotyki-i-chemioterapeutyki/ ↩
- Rybak MJ, Le J, Lodise TP, Levine DP, Bradley JS, Liu C, et al. Therapeutic monitoring of vancomycin for serious methicillin-resistant Staphylococcus aureus infections: A revised consensus guideline and review by the American Society of Health-System Pharmacists, the Infectious Diseases Society of America, the Pediatric Infectious Diseases Society, and the Society of Infectious Diseases Pharmacists. Am J Health Syst Pharm. 2020;77(11):835-864. doi:10.1093/ajhp/zxaa036 ↩↩↩
- Nicolau DP, Freeman CD, Belliveau PP, Nightingale CH, Ross JW, Quintiliani R. Experience with a once-daily aminoglycoside program administered to 2,184 adult patients. Antimicrob Agents Chemother. 1995;39(3):650-655. doi:10.1128/AAC.39.3.650 ↩↩↩↩
- Aspen Pharma Trading Limited. Digoxin 250 micrograms tablets. Summary of Product Characteristics. Rewizja tekstu: luty 2026. www.medicines.org.uk/emc/medicine/2178/SPC/Lanoxin+Tablets+0.25mg [dostęp 06.10.2026]. ↩↩
- Rathore SS, Curtis JP, Wang Y, Bristow MR, Krumholz HM. Association of serum digoxin concentration and outcomes in patients with heart failure. JAMA. 2003;289(7):871-878. doi:10.1001/jama.289.7.871 ↩
- ChPL Digoxin Teva 250 mcg, tabletki. Data zmiany tekstu: sierpień 2025. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/digoxin-teva-100019048/ ↩↩
- ChPL Lithium Carbonicum GSK, 250 mg, tabletki. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/lithium-carbonicum-gsk-100039430/ ↩
- Hart XM, Gründer G, Hiemke C, Adamovic I, Amann F, Baumann P, et al. Consensus Guidelines for Therapeutic Drug Monitoring in Neuropsychopharmacology: Update 2026 – Pharmacokinetic, pharmacogenetic and clinical aspects. Pharmacopsychiatry. 2026;59(4):166-295. doi:10.1055/a-2860-7861 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩
- Patsalos PN, Spencer EP, Berry DJ. Therapeutic Drug Monitoring of Antiepileptic Drugs in Epilepsy: A 2018 Update. Ther Drug Monit. 2018;40(5):526-548. doi:10.1097/FTD.0000000000000546 ↩
- ChPL Luminalum UNIA, 15 mg, tabletki. Zakłady Farmaceutyczne „UNIA” Spółdzielnia Pracy. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/luminalum-unia-100084643/. ↩
- Ashbee HR, Barnes RA, Johnson EM, Richardson MD, Gorton R, Hope WW. Therapeutic drug monitoring (TDM) of antifungal agents: guidelines from the British Society for Medical Mycology. J Antimicrob Chemother. 2014;69(5):1162-1176. doi:10.1093/jac/dkt508 ↩
- ChPL Theospirex retard, 150 mg, tabletki powlekane o przedłużonym uwalnianiu. Biofarm Sp. z o.o. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/theospirex-retard-100083419/. ↩
- ChPL Euphyllin long, 200 mg, kapsułki o zmodyfikowanym uwalnianiu, twarde. pharmaand GmbH. Data zmiany tekstu: 30.09.2023. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/euphyllin-long-100090282/?wariant=100090282 ↩
- ChPL Theophyllinum Tramco, 1,2 mg/ml, roztwór do infuzji. Tramco Sp. z o.o. Data zmiany tekstu: sierpień 2023. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/theophyllinum-tramco-100066409/ ↩
- Brunet M, van Gelder T, Åsberg A, Haufroid V, Hesselink DA, Langman L, et al. Therapeutic Drug Monitoring of Tacrolimus-Personalized Therapy: Second Consensus Report. Ther Drug Monit. 2019;41(3):261-307. doi:10.1097/FTD.0000000000000640 ↩↩
- ChPL Prograf, 0,5 mg, 1 mg, 5 mg, kapsułki, twarde. Astellas Pharma Sp. z o.o. Data zmiany tekstu: 11.03.2026. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/prograf-100089876/?wariant=100089882 ↩↩
- ChPL Certican, 0,25 mg, tabletki. Novartis Poland Sp. z o.o. Data zmiany tekstu: grudzień 2023. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/certican-100132260/ ↩
- Patsalos PN, Berry DJ, Bourgeois BF, Cloyd JC, Glauser TA, Johannessen SI, et al. Antiepileptic drugs – best practice guidelines for therapeutic drug monitoring: a position paper by the subcommission on therapeutic drug monitoring, ILAE Commission on Therapeutic Strategies. Epilepsia. 2008;49(7):1239-1276. doi:10.1111/j.1528-1167.2008.01561.x ↩↩
Cytuj
Tuszyński PK. Monitorowanie stężeń leków: zakresy docelowe i czas pobrania krwi. farmacjakliniczna.pl [Internet]. 2026 [aktualizacja 08.10.2026]. Dostępne na: https://farmacjakliniczna.pl/monitorowanie-stezen-lekow/