Przejdź do treści
Baza wiedzy

Monitorowanie stężeń leków: zakresy docelowe i czas pobrania krwi

Terapeutyczne monitorowanie stężeń (TDM): przy jakim stężeniu lek działa i jest bezpieczny, kiedy pobrać krew i po ilu dniach wynik jest miarodajny.

Monitorowanie stężeń leków (TDM) polega na oznaczeniu stężenia leku we krwi i dostosowaniu dawki do wyniku. Ma sens przy lekach o wąskim indeksie terapeutycznym, dużej zmienności farmakokinetyki między chorymi i udokumentowanym związku stężenia z działaniem albo toksycznością. Wynik da się zinterpretować tylko wtedy, gdy wiadomo, kiedy pobrano krew względem ostatniej dawki.

Reklama

Stężenie leku ocenia się w stanie stacjonarnym i wobec zakresu terapeutycznego

Zakres terapeutyczny, nazywany też oknem terapeutycznym, to przedział stężeń, w którym u większości chorych lek działa, a działania toksyczne są rzadkie. Monitorowanie zakłada, że istnieje określony związek między dawką a stężeniem we krwi oraz między stężeniem a działaniem.1 Najwięcej daje przy lekach o wąskim zakresie, takich jak lit, cyklosporyna i antybiotyki aminoglikozydowe.1 Toksyczność aminoglikozydów dla nerek i narządu słuchu, monitorowanie ich stosowania oraz monitorowanie stężeń wankomycyny i teikoplaniny opisano w kompendium antybiotyków i chemioterapeutyków.2

Przy powtarzanych dawkach lek kumuluje się, aż ilość podawana zrówna się z ilością usuwaną. Ten stan równowagi to stan stacjonarny, a czas potrzebny do jego osiągnięcia zależy wyłącznie od okresu półtrwania. Po 5 okresach półtrwania lek osiąga ponad 95% stężenia stanu stacjonarnego.1 Próbka pobrana wcześniej pokazuje stężenie niższe od tego, które ustali się przy tej samej dawce.

Wolne albo opóźnione wchłanianie przesuwa w czasie stężenie szczytowe, dlatego poza nielicznymi wyjątkami krew pobiera się tuż przed kolejną dawką i oznacza stężenie minimalne w stanie stacjonarnym. Na to stężenie wchłanianie i dystrybucja wpływają najmniej.1 Okres półtrwania, klirens i objętość dystrybucji wraz ze wzorami i symulatorem stężenia przy dawkach powtarzanych opisano na stronie Farmakokinetyka.

Zakresy docelowe i czas pobrania krwi

Stężenia podano w mg/l, co odpowiada µg/ml. Takrolimus i ewerolimus oznacza się we krwi pełnej i podaje w ng/ml. Numer w ostatniej kolumnie wskazuje źródło z listy piśmiennictwa.

LekZakres docelowyKiedy pobrać krewStan stacjonarnyŹródło
wankomycynaAUC₂₄ 400–600 mg·h/l (przy MIC 1 mg/l)dwie próbki w tym samym odstępie: 1–2 h po zakończeniu wlewu i pod koniec odstępu między dawkamipo 3.–4. dawce, przy metodzie bayesowskiej próbki można pobrać już w pierwszych 24–48 h3
gentamycyna (7 mg/kg raz na dobę)odstęp 24, 36 lub 48 h odczytany z nomogramu Hartfordjedna próbka 6–14 h od rozpoczęcia wlewu, po 1. lub 2. dawcenie dotyczy, przy leczeniu trwającym 5 dni lub dłużej oznaczenie co tydzień4
tobramycyna (7 mg/kg raz na dobę)odstęp 24, 36 lub 48 h odczytany z nomogramu Hartfordjedna próbka 6–14 h od rozpoczęcia wlewu, po 1. lub 2. dawcenie dotyczy, przy leczeniu trwającym 5 dni lub dłużej oznaczenie co tydzień4
amikacyna (15 mg/kg raz na dobę)wynik dzieli się przez 2 i odczytuje z nomogramu Hartfordjedna próbka 6–14 h od rozpoczęcia wlewunie dotyczy4
digoksyna0,5–1,0 ng/ml, w niewydolności serca u mężczyzn najmniejsza śmiertelność przy 0,5–0,8 ng/mlco najmniej 6 h po ostatniej dawce6–7 dni przy nasycaniu powolnym i prawidłowej czynności nerek5,6,7
lit0,5–0,8 mmol/l w leczeniu podtrzymującym, 0,6–1,2 mmol/l w ostrej manii (ChPL Lithium Carbonicum GSK8). Konsensus AGNP 2026 podaje dla leczenia podtrzymującego 0,4–0,8 mmol/l912 h po ostatniej dawce3–6 dni9
kwas walproinowy50–100 mg/l12 h po ostatniej dawce2–4 dni9
karbamazepina4–12 mg/l w padaczce, 4–10 mg/l w manii12 h po ostatniej dawce2–4 dni, ale autoindukcja metabolizmu w ciągu 3 tygodni obniża stężenie9
fenytoina (stężenie całkowite)10–20 mg/l8–12 h po ostatniej dawce4–13 dni9
fenobarbital10–40 mg/l, w ChPL Luminalum UNIA 15 mg 15–40 µg/mlo dowolnej porze, bo stężenie niewiele się waha między dawkami15–30 dni, okres półtrwania u dorosłych 70–140 h10,11
worykonazolstężenie minimalne powyżej 1 mg/l w leczeniu, poniżej 4–6 mg/l dla ograniczenia toksycznościprzed dawką, pierwsze oznaczenie w ciągu 5 dni od rozpoczęcia leczenia, potem regularniekinetyka nieliniowa, stężenie może narastać mimo stałej dawki12
teofilinazakres różni się między ChPL: 5–12 µg/ml (Theospirex retard), 8–20 µg/ml u dorosłych i 5–12 µg/ml u dzieci (Euphyllin long), 10–20 µg/ml (Theophyllinum Tramco), działanie toksyczne powyżej 20 µg/ml według wszystkich trzechChPL nie podają czasu pobraniaokres półtrwania u dorosłych średnio 8,7 h (6,1–12,8 h), eliminacja wysycalna przy górnej granicy zakresu13,14,15
takrolimusstężenie minimalne we krwi pełnej. Konsensus16: po przeszczepieniu nerki 4–12 ng/ml, najlepiej powyżej 7 ng/ml (indukcja antagonistą receptora IL-2, mykofenolan, glikokortykosteroid), po przeszczepieniu wątroby 6–10 ng/ml w pierwszych 4 tygodniach, potem 5–8 ng/ml (mykofenolan lub ewerolimus, glikokortykosteroid). ChPL Prograf17: we wczesnym okresie po przeszczepieniu 5–20 ng/ml u biorców wątroby i 10–20 ng/ml u biorców nerki i serca, w leczeniu podtrzymującym 5–15 ng/mlprzed dawką, przy podawaniu doustnym około 12 h po poprzedniej dawceu większości chorych po przeszczepieniu wątroby w ciągu 3 dni16,17
ewerolimus (Certican, po przeszczepieniu)stężenie minimalne we krwi pełnej 3–8 ng/ml (metody chromatograficzne), stężeń powyżej 12 ng/ml nie badanoprzed dawką, ponad 4–5 dni po zmianie dawki, potem co 4–5 dni do dwóch kolejnych stabilnych wynikównajpóźniej 4. dnia leczenia, później przy zaburzeniach czynności wątroby18

Monitorowanie wankomycyny wyłącznie stężeniem minimalnym z celem 15–20 mg/l nie jest już zalecane u chorych z ciężkim zakażeniem MRSA.3 Stężenia digoksyny powyżej 2 ng/ml stwierdza się u około dwóch trzecich chorych z objawami zatrucia.7

Kiedy oznaczać stężenie

Oznacz stężenie wtedy, gdy wynik zmieni decyzję. Typowe sytuacje to rozpoczęcie leczenia lub zmiana dawki leku o wąskim indeksie terapeutycznym, podejrzenie działania toksycznego, brak odpowiedzi mimo zalecanej dawki, wątpliwość, czy chory przyjmuje lek, oraz dołączenie albo odstawienie leku wchodzącego w interakcję, a także ciąża.9,19 U leków o kinetyce zależnej od dawki, zwłaszcza fenytoiny, oznaczenie prowadzi korektę dawki.19

Zakres terapeutyczny opisuje populację. Część chorych odpowiada dobrze przy stężeniu spoza zakresu, dlatego wynik ocenia się razem ze stanem klinicznym, a najlepszym punktem odniesienia jest stężenie, przy którym dany chory osiągnął efekt leczenia.9

Stężenie minimalne (przed dawką)

Stężenie minimalne to najniższe stężenie leku w odstępie między dawkami, oznaczane w próbce pobranej tuż przed kolejną dawką. Większość zakresów dla leków przeciwpadaczkowych i psychotropowych odnosi się właśnie do stężenia minimalnego w stanie stacjonarnym, który przy stałym dawkowaniu ustala się po co najmniej 4–6 okresach półtrwania.9 W praktyce krew pobiera się rano, przed pierwszą dawką dnia. Dla próbki pobranej w innym momencie odstępu nie ma zakresu odniesienia, a wynik łatwo błędnie zinterpretować.9

Wyjątki są w tabeli. Wankomycynę ocenia się polem pod krzywą z dwóch próbek, a nie samym stężeniem minimalnym.3 Przy aminoglikozydach raz na dobę pobiera się jedną próbkę 6–14 h od rozpoczęcia wlewu.4 Digoksynę oznacza się co najmniej 6 h po dawce.5

Kalkulatory farmakokinetyczne

Wankomycyna: dawkowanie empiryczne i AUC z dwóch stężeń.

Aminoglikozydy: dawkowanie rozszerzone raz na dobę.

Fenytoina: korekta stężenia o albuminę. Lit: przeliczanie soli.

Obliczenia ogólne: stała eliminacji i okres półtrwania, stężenie w stanie stacjonarnym i kumulacja, korekta dawki metodą proporcji, dawka nasycająca, dawka podtrzymująca, klirens leku i objętość dystrybucji.

Piśmiennictwo

  1. Kang JS, Lee MH. Overview of therapeutic drug monitoring. Korean J Intern Med. 2009;24(1):1-10. doi:10.3904/kjim.2009.24.1.1 ↩↩↩↩
  2. Tuszyński PK, redaktor. Antybiotyki i chemioterapeutyki. Kompendium dla praktyka. Wyd. 2. Kraków: Wydawnictwo Farmaceutyczne; 2023. Dostępne na: wydawnictwo.farm/produkt/antybiotyki-i-chemioterapeutyki/ ↩
  3. Rybak MJ, Le J, Lodise TP, Levine DP, Bradley JS, Liu C, et al. Therapeutic monitoring of vancomycin for serious methicillin-resistant Staphylococcus aureus infections: A revised consensus guideline and review by the American Society of Health-System Pharmacists, the Infectious Diseases Society of America, the Pediatric Infectious Diseases Society, and the Society of Infectious Diseases Pharmacists. Am J Health Syst Pharm. 2020;77(11):835-864. doi:10.1093/ajhp/zxaa036 ↩↩↩
  4. Nicolau DP, Freeman CD, Belliveau PP, Nightingale CH, Ross JW, Quintiliani R. Experience with a once-daily aminoglycoside program administered to 2,184 adult patients. Antimicrob Agents Chemother. 1995;39(3):650-655. doi:10.1128/AAC.39.3.650 ↩↩↩↩
  5. Aspen Pharma Trading Limited. Digoxin 250 micrograms tablets. Summary of Product Characteristics. Rewizja tekstu: luty 2026. www.medicines.org.uk/emc/medicine/2178/SPC/Lanoxin+Tablets+0.25mg [dostęp 06.10.2026]. ↩↩
  6. Rathore SS, Curtis JP, Wang Y, Bristow MR, Krumholz HM. Association of serum digoxin concentration and outcomes in patients with heart failure. JAMA. 2003;289(7):871-878. doi:10.1001/jama.289.7.871 ↩
  7. ChPL Digoxin Teva 250 mcg, tabletki. Data zmiany tekstu: sierpień 2025. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/digoxin-teva-100019048/ ↩↩
  8. ChPL Lithium Carbonicum GSK, 250 mg, tabletki. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/lithium-carbonicum-gsk-100039430/ ↩
  9. Hart XM, Gründer G, Hiemke C, Adamovic I, Amann F, Baumann P, et al. Consensus Guidelines for Therapeutic Drug Monitoring in Neuropsychopharmacology: Update 2026 – Pharmacokinetic, pharmacogenetic and clinical aspects. Pharmacopsychiatry. 2026;59(4):166-295. doi:10.1055/a-2860-7861 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  10. Patsalos PN, Spencer EP, Berry DJ. Therapeutic Drug Monitoring of Antiepileptic Drugs in Epilepsy: A 2018 Update. Ther Drug Monit. 2018;40(5):526-548. doi:10.1097/FTD.0000000000000546 ↩
  11. ChPL Luminalum UNIA, 15 mg, tabletki. Zakłady Farmaceutyczne „UNIA” Spółdzielnia Pracy. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/luminalum-unia-100084643/. ↩
  12. Ashbee HR, Barnes RA, Johnson EM, Richardson MD, Gorton R, Hope WW. Therapeutic drug monitoring (TDM) of antifungal agents: guidelines from the British Society for Medical Mycology. J Antimicrob Chemother. 2014;69(5):1162-1176. doi:10.1093/jac/dkt508 ↩
  13. ChPL Theospirex retard, 150 mg, tabletki powlekane o przedłużonym uwalnianiu. Biofarm Sp. z o.o. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/theospirex-retard-100083419/. ↩
  14. ChPL Euphyllin long, 200 mg, kapsułki o zmodyfikowanym uwalnianiu, twarde. pharmaand GmbH. Data zmiany tekstu: 30.09.2023. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/euphyllin-long-100090282/?wariant=100090282 ↩
  15. ChPL Theophyllinum Tramco, 1,2 mg/ml, roztwór do infuzji. Tramco Sp. z o.o. Data zmiany tekstu: sierpień 2023. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/theophyllinum-tramco-100066409/ ↩
  16. Brunet M, van Gelder T, Åsberg A, Haufroid V, Hesselink DA, Langman L, et al. Therapeutic Drug Monitoring of Tacrolimus-Personalized Therapy: Second Consensus Report. Ther Drug Monit. 2019;41(3):261-307. doi:10.1097/FTD.0000000000000640 ↩↩
  17. ChPL Prograf, 0,5 mg, 1 mg, 5 mg, kapsułki, twarde. Astellas Pharma Sp. z o.o. Data zmiany tekstu: 11.03.2026. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/prograf-100089876/?wariant=100089882 ↩↩
  18. ChPL Certican, 0,25 mg, tabletki. Novartis Poland Sp. z o.o. Data zmiany tekstu: grudzień 2023. [dostęp 06.10.2026]. opieka.farm/leki/certican-100132260/ ↩
  19. Patsalos PN, Berry DJ, Bourgeois BF, Cloyd JC, Glauser TA, Johannessen SI, et al. Antiepileptic drugs – best practice guidelines for therapeutic drug monitoring: a position paper by the subcommission on therapeutic drug monitoring, ILAE Commission on Therapeutic Strategies. Epilepsia. 2008;49(7):1239-1276. doi:10.1111/j.1528-1167.2008.01561.x ↩↩
Cytuj

Tuszyński PK. Monitorowanie stężeń leków: zakresy docelowe i czas pobrania krwi. farmacjakliniczna.pl [Internet]. 2026 [aktualizacja 08.10.2026]. Dostępne na: https://farmacjakliniczna.pl/monitorowanie-stezen-lekow/

Serwis bezpłatny, przeznaczony dla osób wykonujących zawody medyczne. Kalkulatory i treści mają charakter pomocniczy i zostały opracowane na podstawie publikacji naukowych, więc mogły nie być walidowane w polskiej praktyce klinicznej. Każdy wynik użytkownik musi zweryfikować i odnieść do stanu klinicznego pacjenta oraz do charakterystyki produktu leczniczego. Wydawca i redakcja nie ponoszą odpowiedzialności za decyzje kliniczne podjęte na podstawie wyników kalkulatorów ani za skutki ich zastosowania.

Autor: mgr farm. Paweł Konrad Tuszyński

O portalu · Współpraca

© 2026 Wydawnictwo Farmaceutyczne sp. z o.o. · Polityka prywatności ·