Przejdź do treści

Do weryfikacji wewnętrznej

Jak farmaceuta formułuje zalecenie i dokumentuje interwencję

Farmaceuta przegląda karty zleceń przed obchodem i widzi, że jeden z pacjentów dostaje lek w dawce nieuwzględniającej pogorszonej czynności nerek. Wie, co jest nie tak, ale lekarz prowadzący ma na obchodzie kilka minut na każdego chorego, a to, czy dawka zostanie zmieniona, zależy od tego, jak farmaceuta przedstawi problem, co zaproponuje i czy ktoś zapisze, co z tym zrobiono. Później ten sam farmaceuta tłumaczy pacjentowi przed wypisem, jak przyjmować nowy lek, i musi sprawdzić, czy chory naprawdę to zrozumiał.

Reklama

Interwencja farmaceutyczna to działanie farmaceuty podjęte w odpowiedzi na wykryty problem lekowy – zalecenie skierowane do lekarza, rozmowa z pacjentem albo jego opiekunem, zmiana dotycząca samego leku – którego celem jest rozwiązanie albo zapobieżenie temu problemowi. Klasyfikacja Europejskiej Sieci Opieki Farmaceutycznej (Pharmaceutical Care Network Europe, PCNE) opisuje interwencję jako osobny element obok problemu i jego przyczyny, a obok interwencji zapisuje się, czy została przyjęta i czy problem rozwiązano1. Interwencje wynikają najczęściej z przeglądu lekowego, a w szpitalu farmaceuta prowadzi je w ramach usługi farmacji klinicznej.

Od problemu lekowego do zalecenia

Zanim farmaceuta cokolwiek zaproponuje, powinien nazwać problem i jego przyczynę osobno, bo od przyczyny zależy, do kogo skierować interwencję. Klasyfikacja PCNE opiera się na definicji: „Problem lekowy to wydarzenie lub okoliczność związana z farmakoterapią, która rzeczywiście lub potencjalnie zakłóca pożądane efekty zdrowotne”. Problemy dzieli na dotyczące efektywności farmakoterapii, bezpieczeństwa terapii i inne, a przyczyny m.in. na związane z wyborem leku, postaci, dawki, czasem trwania terapii, dyspensowaniem, procesem stosowania leku, samym pacjentem i transferem pacjenta. Klasyfikacja zaznacza, że jeden problem może mieć wiele przyczyn i może prowadzić do kilku interwencji1.

Przyczyna wskazuje odbiorcę. Dawka niedostosowana do czynności nerek albo kaskada przepisywania wymaga rozmowy z lekarzem, a pominięte dawki czy zła technika inhalacji wymagają rozmowy z pacjentem. PCNE grupuje planowane interwencje według poziomu, na którym się je podejmuje1.

Poziom interwencjiInterwencje według PCNE V9.1Źródło
na poziomie przepisującego (I1)przepisujący jedynie poinformowany, przepisujący poproszony o informacje, interwencja zaproponowana przepisującemu, interwencja przedyskutowana z przepisującym1
na poziomie pacjenta (I2)doradzenie pacjentowi, dostarczona jedynie pisemna informacja, pacjent odesłany do przepisującego, rozmowa z członkiem rodziny albo opiekunem1
na poziomie leku (I3)zmiana leku, dawkowania, postaci albo instrukcji użycia, zaprzestanie lub wstrzymanie stosowania leku, rozpoczęcie terapii nowym lekiem1
inna interwencja (I4)inna interwencja do wskazania, zgłoszenie działań niepożądanych do odpowiednich organów1

Klasyfikację wolno wykorzystywać w badaniach i w praktyce opieki farmaceutycznej pod warunkiem poinformowania PCNE o jej użyciu, a wykorzystanie komercyjne wymaga zgody zarządu PCNE2.

Jak przedstawić problem lekarzowi

Zalecenie przekazane lekarzowi ustnie albo przez telefon łatwiej przyjąć, gdy ma stały porządek: sytuacja, tło, ocena, propozycja. Taki porządek daje technika SBAR (situation, background, assessment, recommendation), opracowana do przekazywania informacji o pacjencie między członkami zespołu. Mówiący najpierw przedstawia się, podaje, którego pacjenta dotyczy sprawa, i krótko opisuje problem (S). Potem podaje tło – rozpoznanie albo przyczynę przyjęcia, stan i istotną historię – po przejrzeniu dokumentacji i z przewidzeniem pytań rozmówcy (B). Następnie przedstawia dane dotyczące obecnego stanu pacjenta i własną ocenę (A), a na końcu konkretną propozycję dalszego postępowania z wyjaśnieniem, co jest potrzebne i jak pilnie (R)3.

Autorzy przeglądu systematycznego zwracają uwagę, że SBAR pozwala przygotować się do rozmowy przed jej rozpoczęciem i zmniejsza opory w zespole o wyraźnej hierarchii, bo wprost oczekuje od mówiącego własnej oceny i propozycji3. Dla farmaceuty to ważne, bo zalecenie bez części R zostawia lekarzowi całą pracę i odpowiada w klasyfikacji PCNE jedynie poinformowaniu przepisującego.

Schematycznie zalecenie ułożone według SBAR wygląda tak:

  • S – kto dzwoni i w sprawie którego pacjenta, jaki lek i jaki problem lekowy,
  • B – dlaczego pacjent jest leczony, od kiedy przyjmuje lek, co się zmieniło (np. wynik kreatyniny, nowy lek wchodzący w interakcję),
  • A – na czym polega ryzyko albo brak skuteczności i skąd ta ocena (punkt 4.2 albo 4.5 ChPL konkretnego produktu, wytyczne, wynik oznaczenia stężenia leku, obliczony klirens kreatyniny),
  • R – co konkretnie farmaceuta proponuje (zmianę dawki zgodnie z ChPL, odstawienie, zamianę leku, kontrolne oznaczenie) i do kiedy.

Dowody, że SBAR poprawia wyniki leczenia, są umiarkowane i dotyczą głównie rozmów telefonicznych. Przegląd objął osiem badań typu przed–po i trzy badania kontrolowane. Spośród 26 mierzonych wyników dotyczących pacjentów osiem uległo istotnej statystycznie poprawie, jedenaście opisano jako lepsze bez testu statystycznego, a sześć nie zmieniło się istotnie. Najlepsze dane dotyczyły telefonicznych rozmów pielęgniarek z lekarzami, a autorzy podkreślają brak badań wysokiej jakości3.

Kiedy lekarze przyjmują zalecenia farmaceutów

Zalecenia są przyjmowane najczęściej wtedy, gdy farmaceuta pracuje na oddziale razem z zespołem, a nie tylko analizuje zlecenia z apteki. W badaniu z oddziału intensywnej terapii szpitala w Bostonie farmaceuta chodził rano z zespołem na obchody, zostawał na oddziale do konsultacji i był pod telefonem przez resztę dnia. Zgłosił 366 zaleceń dotyczących zleceń leków, a lekarze przyjęli 362 z nich, czyli 99%4.

W rutynowej pracy wiele szpitali odsetek przyjętych zaleceń jest niższy. We francuskim rejestrze interwencji Act-IP 201 farmaceutów z 59 szpitali udokumentowało w ciągu 30 miesięcy 34 522 interwencje, najczęściej dostosowanie dawki (25%), odstawienie leku (20%) i zamianę leku (19%). Lekarze przyjęli 68% z nich, 15% odrzucili, a w 17% przyjęcia nie dało się ocenić. Przyjęcie było częstsze przy lekach przeciwnowotworowych i immunomodulujących (OR 2,29, 95% CI 1,94–2,69), przy propozycji zamiany leku (OR 1,54, 95% CI 1,43–1,65) albo odstawienia leku (OR 1,38, 95% CI 1,29–1,48), na oddziałach pediatrycznych (OR 1,83, 95% CI 1,24–2,70) i intensywnej terapii (OR 1,34, 95% CI 1,10–1,64). Gdy farmaceuta bywał na oddziale tylko okazjonalnie albo nie bywał wcale, szansa przyjęcia była mniejsza niż przy regularnej obecności (OR odpowiednio 0,74, 95% CI 0,70–0,79, i 0,68, 95% CI 0,60–0,75)5.

Ten sam kierunek potwierdziła późniejsza analiza 194 684 interwencji z tego rejestru z lat 2009–2014. Lekarze przyjęli 70% interwencji, a interwencje farmaceuty regularnie pracującego na oddziale przyjmowano częściej (ORa 1,60, 95% CI 1,57–1,64)6.

Poza szpitalem przyjęcie zalecenia nie oznacza jeszcze jego wdrożenia. W przeglądzie systematycznym 21 badań przeglądów lekowych u osób starszych mieszkających w domu albo w placówkach opieki lekarze przyjmowali od 42% do 93% zaleceń farmaceutów, a wdrażali od 27% do 88%. Istotnym czynnikiem było miejsce pracy farmaceuty (p = 0,021). Najwyższe odsetki przyjęcia i wdrożenia opisano, gdy farmaceuta był włączony w pracę praktyki lekarza rodzinnego (79%, 95% CI 52–97%), a autorzy wskazali też na znaczenie współpracy farmaceuty z lekarzem7.

Rozmowa z pacjentem: niech powie własnymi słowami

Po omówieniu leku z pacjentem trzeba sprawdzić, co pacjent zrozumiał, a nie pytać, czy wszystko jest jasne. Służy do tego metoda teach-back: pacjent wyjaśnia własnymi słowami albo pokazuje to, co przed chwilą usłyszał lub zobaczył, osoba ucząca wyjaśnia nieporozumienia i ponownie sprawdza zrozumienie. Cykl powtarza się, dopóki pacjent nie odtworzy informacji poprawnie8.

W praktyce farmaceuty oznacza to np. poproszenie pacjenta, żeby powiedział, kiedy i jak przyjmie nowy lek, co zrobi, gdy pominie dawkę, albo żeby pokazał, jak użyje inhalatora czy wstrzykiwacza. Pokazanie techniki było częścią interwencji z metodą teach-back w dwóch badaniach z przeglądu systematycznego8. Gdy pacjent sam nie przyjmuje leków, PCNE przewiduje rozmowę z członkiem rodziny albo opiekunem jako osobną interwencję1.

Przegląd systematyczny 20 badań umiarkowanej jakości wykazał korzystny wpływ teach-back w 19 z nich. Oceniane wyniki obejmowały wiedzę i zapamiętywanie informacji, zachowania, takie jak samoopieka i przestrzeganie zaleceń dotyczących leków, oraz wyniki zdrowotne, takie jak ponowne hospitalizacje i jakość życia. Większość wyników mierzono zaraz po interwencji, a obserwacja w pozostałych badaniach trwała od 2 tygodni do roku. Teach-back stosowali głównie pielęgniarki i badacze, a farmaceuci tylko w jednym badaniu8. Dane o trwałości efektu są więc skąpe, a o skuteczności teach-back w rękach farmaceutów niewiele wiadomo.

Rozmowa z pacjentem bywa też jedynym sposobem wykrycia problemu. Według PCNE przegląd oparty na historii leków i informacjach od pacjenta pozwala wykryć problemy ze skutecznością, działania niepożądane i problemy z lekami bez recepty, których nie widać w samej historii wydań9. U osób przyjmujących wiele leków (polipragmazja) i przy odstawianiu leków (zespoły odstawienia) dotyczy to szczególnie objawów, które pacjent może uznać za niezwiązane z leczeniem.

Co zapisać w dokumentacji

Interwencja, której nie zapisano, nie istnieje dla następnej zmiany dyżuru, a jej wyniku nie da się ocenić. Polska ustawa określa opiekę farmaceutyczną jako „świadczenie zdrowotne […] udzielane przez farmaceutę i stanowiące dokumentowany proces, w którym farmaceuta, współpracując z pacjentem i lekarzem prowadzącym leczenie pacjenta, a w razie potrzeby z przedstawicielami innych zawodów medycznych, czuwa nad prawidłowym przebiegiem indywidualnej farmakoterapii” (art. 4 ust. 2)10.

Zapis interwencji według PCNE obejmuje problem, jego przyczynę lub przyczyny, planowaną interwencję, jej akceptację i status problemu. Akceptację zapisuje się osobno dla każdej proponowanej interwencji i odróżnia interwencję zaakceptowaną i w pełni wdrożoną od zaakceptowanej i wdrożonej częściowo, zaakceptowanej, ale niewdrożonej, oraz zaakceptowanej bez informacji o wdrożeniu. Interwencja niezaakceptowana może być niewykonalna, mogła nie uzyskać zgody albo zostać odrzucona z innego lub nieznanego powodu. Status problemu ma jeden poziom dla jednego problemu: rozwiązany całkowicie, częściowo, nierozwiązany albo nieznany, a przy problemie nierozwiązanym zapisuje się, czy zabrakło współpracy z pacjentem, z przepisującym, czy interwencja okazała się nieskuteczna1.

Wspólny system kodowania ma sens, gdy różni farmaceuci kodują tę samą interwencję tak samo. W walidacji narzędzia Francuskiego Towarzystwa Farmacji Klinicznej (SFPC) 12 farmaceutów klinicznych zakodowało ten sam zestaw 60 interwencji, a zgodność między nimi wyniosła 0,76 (współczynnik kappa) dla problemów lekowych i 0,89 dla rodzaju interwencji11. To samo towarzystwo prowadzi stronę internetową Act-IP, na której farmaceuci szpitalni dokumentują i analizują interwencje proponowane przy przeglądzie zleceń lekarskich, a zebrane dane pozwalają badać, od czego zależy przyjęcie zaleceń przez lekarzy5.

Polskim wzorem notatki jest metoda przyjęta w programie pilotażowym przeglądów lekowych. Plan rozwiązania problemów lekowych sporządzano tam z uwzględnieniem danych subiektywnych, danych obiektywnych, oceny przyczyn, zamierzonego efektu terapeutycznego i planu działania (§ 8 ust. 3 pkt 2), a przy ostatnim kontakcie farmaceuta sprawdzał, jak pacjent stosuje plan i jak lekarz odniósł się do rekomendacji farmaceuty (§ 10)12. Ten ostatni krok odpowiada zapisowi akceptacji i statusu problemu według PCNE, bez którego nie wiadomo, czy interwencja cokolwiek zmieniła.

Piśmiennictwo

  1. Pharmaceutical Care Network Europe. PCNE klasyfikacja problemów lekowych V9.1. Tłumaczenie: Skowron A, Gołda A, Dymek J, Polak W. 2023. Dostępne na: pcne.org/wp-content/uploads/2026/02/PCNE_classification_V9-1-pl.pdf [dostęp 07.10.2026]. ↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  2. Pharmaceutical Care Network Europe. The PCNE Classification V 9.1. 2020. Dostępne na: pcne.org/wp-content/uploads/2026/01/PCNE_classification_V9-1-en-2026.pdf [dostęp 07.10.2026]. ↩
  3. Müller M, Jürgens J, Redaèlli M, Klingberg K, Hautz WE, Stock S. Impact of the communication and patient hand-off tool SBAR on patient safety: a systematic review. BMJ Open. 2018;8(8):e022202. doi:10.1136/bmjopen-2018-022202 ↩↩↩
  4. Leape LL, Cullen DJ, Clapp MD, Burdick E, Demonaco HJ, Erickson JI, et al. Pharmacist participation on physician rounds and adverse drug events in the intensive care unit. JAMA. 1999;282(3):267-70. doi:10.1001/jama.282.3.267 ↩
  5. Bedouch P, Sylvoz N, Charpiat B, Juste M, Roubille R, Rose FX, et al. Trends in pharmacists’ medication order review in French hospitals from 2006 to 2009: analysis of pharmacists’ interventions from the Act-IP© website observatory. J Clin Pharm Ther. 2015;40(1):32-40. doi:10.1111/jcpt.12214 ↩↩
  6. Bouzeid M, Clarenne J, Mongaret C, Pluchart H, Chanoine S, Vermorel C, et al. Using national data to describe characteristics and determine acceptance factors of pharmacists’ interventions: a six-year longitudinal study. Int J Clin Pharm. 2023;45(2):430-441. doi:10.1007/s11096-022-01526-0 ↩
  7. Ramsey NC, Peterson GM, Mirkazemi C, Salahudeen MS. Factors Influencing Medical Prescribers’ Acceptance of Pharmacists’ Recommendations in Non-hospitalized Older Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Am Med Dir Assoc. 2025;26(3):105462. doi:10.1016/j.jamda.2024.105462 ↩
  8. Talevski J, Wong Shee A, Rasmussen B, Kemp G, Beauchamp A. Teach-back: A systematic review of implementation and impacts. PLoS One. 2020;15(4):e0231350. doi:10.1371/journal.pone.0231350 ↩↩↩
  9. Pharmaceutical Care Network Europe. PCNE statement on medication review 2013. Dostępne na: pcne.org/wp-content/uploads/2025/08/150_20160504_PCNE_MedRevtypes.pdf [dostęp 07.10.2026]. ↩
  10. Ustawa z dnia 10 grudnia 2020 r. o zawodzie farmaceuty. Dz.U. 2025 poz. 608 (tekst jednolity). Dostępne na: kierownikapteki.pl/akt/ustawa-o-zawodzie-farmaceuty/ ↩
  11. Allenet B, Bedouch P, Rose FX, Escofier L, Roubille R, Charpiat B, et al. Validation of an instrument for the documentation of clinical pharmacists’ interventions. Pharm World Sci. 2006;28(4):181-8. doi:10.1007/s11096-006-9027-5 ↩
  12. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 grudnia 2021 r. w sprawie programu pilotażowego przeglądów lekowych. Dz.U. 2023 poz. 663 (tekst jednolity). ↩
Cytuj

Tuszyński PK. Jak farmaceuta formułuje zalecenie i dokumentuje interwencję. farmacjakliniczna.pl [Internet]. 2026 [aktualizacja 08.10.2026]. Dostępne na: https://farmacjakliniczna.pl/zagadnienia-kliniczne/interwencja-farmaceutyczna/

Serwis bezpłatny, przeznaczony dla osób wykonujących zawody medyczne. Kalkulatory i treści mają charakter pomocniczy i zostały opracowane na podstawie publikacji naukowych, więc mogły nie być walidowane w polskiej praktyce klinicznej. Każdy wynik użytkownik musi zweryfikować i odnieść do stanu klinicznego pacjenta oraz do charakterystyki produktu leczniczego. Wydawca i redakcja nie ponoszą odpowiedzialności za decyzje kliniczne podjęte na podstawie wyników kalkulatorów ani za skutki ich zastosowania.

Autor: mgr farm. Paweł Konrad Tuszyński

O portalu · Współpraca

© 2026 Wydawnictwo Farmaceutyczne sp. z o.o. · Polityka prywatności ·