Do weryfikacji wewnętrznej
Jak farmaceuta formułuje zalecenie i dokumentuje interwencję
Farmaceuta przegląda karty zleceń przed obchodem i widzi, że jeden z pacjentów dostaje lek w dawce nieuwzględniającej pogorszonej czynności nerek. Wie, co jest nie tak, ale lekarz prowadzący ma na obchodzie kilka minut na każdego chorego, a to, czy dawka zostanie zmieniona, zależy od tego, jak farmaceuta przedstawi problem, co zaproponuje i czy ktoś zapisze, co z tym zrobiono. Później ten sam farmaceuta tłumaczy pacjentowi przed wypisem, jak przyjmować nowy lek, i musi sprawdzić, czy chory naprawdę to zrozumiał.
Interwencja farmaceutyczna to działanie farmaceuty podjęte w odpowiedzi na wykryty problem lekowy – zalecenie skierowane do lekarza, rozmowa z pacjentem albo jego opiekunem, zmiana dotycząca samego leku – którego celem jest rozwiązanie albo zapobieżenie temu problemowi. Klasyfikacja Europejskiej Sieci Opieki Farmaceutycznej (Pharmaceutical Care Network Europe, PCNE) opisuje interwencję jako osobny element obok problemu i jego przyczyny, a obok interwencji zapisuje się, czy została przyjęta i czy problem rozwiązano1. Interwencje wynikają najczęściej z przeglądu lekowego, a w szpitalu farmaceuta prowadzi je w ramach usługi farmacji klinicznej.
Od problemu lekowego do zalecenia
Zanim farmaceuta cokolwiek zaproponuje, powinien nazwać problem i jego przyczynę osobno, bo od przyczyny zależy, do kogo skierować interwencję. Klasyfikacja PCNE opiera się na definicji: „Problem lekowy to wydarzenie lub okoliczność związana z farmakoterapią, która rzeczywiście lub potencjalnie zakłóca pożądane efekty zdrowotne”. Problemy dzieli na dotyczące efektywności farmakoterapii, bezpieczeństwa terapii i inne, a przyczyny m.in. na związane z wyborem leku, postaci, dawki, czasem trwania terapii, dyspensowaniem, procesem stosowania leku, samym pacjentem i transferem pacjenta. Klasyfikacja zaznacza, że jeden problem może mieć wiele przyczyn i może prowadzić do kilku interwencji1.
Przyczyna wskazuje odbiorcę. Dawka niedostosowana do czynności nerek albo kaskada przepisywania wymaga rozmowy z lekarzem, a pominięte dawki czy zła technika inhalacji wymagają rozmowy z pacjentem. PCNE grupuje planowane interwencje według poziomu, na którym się je podejmuje1.
| Poziom interwencji | Interwencje według PCNE V9.1 | Źródło |
|---|---|---|
| na poziomie przepisującego (I1) | przepisujący jedynie poinformowany, przepisujący poproszony o informacje, interwencja zaproponowana przepisującemu, interwencja przedyskutowana z przepisującym | 1 |
| na poziomie pacjenta (I2) | doradzenie pacjentowi, dostarczona jedynie pisemna informacja, pacjent odesłany do przepisującego, rozmowa z członkiem rodziny albo opiekunem | 1 |
| na poziomie leku (I3) | zmiana leku, dawkowania, postaci albo instrukcji użycia, zaprzestanie lub wstrzymanie stosowania leku, rozpoczęcie terapii nowym lekiem | 1 |
| inna interwencja (I4) | inna interwencja do wskazania, zgłoszenie działań niepożądanych do odpowiednich organów | 1 |
Klasyfikację wolno wykorzystywać w badaniach i w praktyce opieki farmaceutycznej pod warunkiem poinformowania PCNE o jej użyciu, a wykorzystanie komercyjne wymaga zgody zarządu PCNE2.
Jak przedstawić problem lekarzowi
Zalecenie przekazane lekarzowi ustnie albo przez telefon łatwiej przyjąć, gdy ma stały porządek: sytuacja, tło, ocena, propozycja. Taki porządek daje technika SBAR (situation, background, assessment, recommendation), opracowana do przekazywania informacji o pacjencie między członkami zespołu. Mówiący najpierw przedstawia się, podaje, którego pacjenta dotyczy sprawa, i krótko opisuje problem (S). Potem podaje tło – rozpoznanie albo przyczynę przyjęcia, stan i istotną historię – po przejrzeniu dokumentacji i z przewidzeniem pytań rozmówcy (B). Następnie przedstawia dane dotyczące obecnego stanu pacjenta i własną ocenę (A), a na końcu konkretną propozycję dalszego postępowania z wyjaśnieniem, co jest potrzebne i jak pilnie (R)3.
Autorzy przeglądu systematycznego zwracają uwagę, że SBAR pozwala przygotować się do rozmowy przed jej rozpoczęciem i zmniejsza opory w zespole o wyraźnej hierarchii, bo wprost oczekuje od mówiącego własnej oceny i propozycji3. Dla farmaceuty to ważne, bo zalecenie bez części R zostawia lekarzowi całą pracę i odpowiada w klasyfikacji PCNE jedynie poinformowaniu przepisującego.
Schematycznie zalecenie ułożone według SBAR wygląda tak:
- S – kto dzwoni i w sprawie którego pacjenta, jaki lek i jaki problem lekowy,
- B – dlaczego pacjent jest leczony, od kiedy przyjmuje lek, co się zmieniło (np. wynik kreatyniny, nowy lek wchodzący w interakcję),
- A – na czym polega ryzyko albo brak skuteczności i skąd ta ocena (punkt 4.2 albo 4.5 ChPL konkretnego produktu, wytyczne, wynik oznaczenia stężenia leku, obliczony klirens kreatyniny),
- R – co konkretnie farmaceuta proponuje (zmianę dawki zgodnie z ChPL, odstawienie, zamianę leku, kontrolne oznaczenie) i do kiedy.
Dowody, że SBAR poprawia wyniki leczenia, są umiarkowane i dotyczą głównie rozmów telefonicznych. Przegląd objął osiem badań typu przed–po i trzy badania kontrolowane. Spośród 26 mierzonych wyników dotyczących pacjentów osiem uległo istotnej statystycznie poprawie, jedenaście opisano jako lepsze bez testu statystycznego, a sześć nie zmieniło się istotnie. Najlepsze dane dotyczyły telefonicznych rozmów pielęgniarek z lekarzami, a autorzy podkreślają brak badań wysokiej jakości3.
Kiedy lekarze przyjmują zalecenia farmaceutów
Zalecenia są przyjmowane najczęściej wtedy, gdy farmaceuta pracuje na oddziale razem z zespołem, a nie tylko analizuje zlecenia z apteki. W badaniu z oddziału intensywnej terapii szpitala w Bostonie farmaceuta chodził rano z zespołem na obchody, zostawał na oddziale do konsultacji i był pod telefonem przez resztę dnia. Zgłosił 366 zaleceń dotyczących zleceń leków, a lekarze przyjęli 362 z nich, czyli 99%4.
W rutynowej pracy wiele szpitali odsetek przyjętych zaleceń jest niższy. We francuskim rejestrze interwencji Act-IP 201 farmaceutów z 59 szpitali udokumentowało w ciągu 30 miesięcy 34 522 interwencje, najczęściej dostosowanie dawki (25%), odstawienie leku (20%) i zamianę leku (19%). Lekarze przyjęli 68% z nich, 15% odrzucili, a w 17% przyjęcia nie dało się ocenić. Przyjęcie było częstsze przy lekach przeciwnowotworowych i immunomodulujących (OR 2,29, 95% CI 1,94–2,69), przy propozycji zamiany leku (OR 1,54, 95% CI 1,43–1,65) albo odstawienia leku (OR 1,38, 95% CI 1,29–1,48), na oddziałach pediatrycznych (OR 1,83, 95% CI 1,24–2,70) i intensywnej terapii (OR 1,34, 95% CI 1,10–1,64). Gdy farmaceuta bywał na oddziale tylko okazjonalnie albo nie bywał wcale, szansa przyjęcia była mniejsza niż przy regularnej obecności (OR odpowiednio 0,74, 95% CI 0,70–0,79, i 0,68, 95% CI 0,60–0,75)5.
Ten sam kierunek potwierdziła późniejsza analiza 194 684 interwencji z tego rejestru z lat 2009–2014. Lekarze przyjęli 70% interwencji, a interwencje farmaceuty regularnie pracującego na oddziale przyjmowano częściej (ORa 1,60, 95% CI 1,57–1,64)6.
Poza szpitalem przyjęcie zalecenia nie oznacza jeszcze jego wdrożenia. W przeglądzie systematycznym 21 badań przeglądów lekowych u osób starszych mieszkających w domu albo w placówkach opieki lekarze przyjmowali od 42% do 93% zaleceń farmaceutów, a wdrażali od 27% do 88%. Istotnym czynnikiem było miejsce pracy farmaceuty (p = 0,021). Najwyższe odsetki przyjęcia i wdrożenia opisano, gdy farmaceuta był włączony w pracę praktyki lekarza rodzinnego (79%, 95% CI 52–97%), a autorzy wskazali też na znaczenie współpracy farmaceuty z lekarzem7.
Rozmowa z pacjentem: niech powie własnymi słowami
Po omówieniu leku z pacjentem trzeba sprawdzić, co pacjent zrozumiał, a nie pytać, czy wszystko jest jasne. Służy do tego metoda teach-back: pacjent wyjaśnia własnymi słowami albo pokazuje to, co przed chwilą usłyszał lub zobaczył, osoba ucząca wyjaśnia nieporozumienia i ponownie sprawdza zrozumienie. Cykl powtarza się, dopóki pacjent nie odtworzy informacji poprawnie8.
W praktyce farmaceuty oznacza to np. poproszenie pacjenta, żeby powiedział, kiedy i jak przyjmie nowy lek, co zrobi, gdy pominie dawkę, albo żeby pokazał, jak użyje inhalatora czy wstrzykiwacza. Pokazanie techniki było częścią interwencji z metodą teach-back w dwóch badaniach z przeglądu systematycznego8. Gdy pacjent sam nie przyjmuje leków, PCNE przewiduje rozmowę z członkiem rodziny albo opiekunem jako osobną interwencję1.
Przegląd systematyczny 20 badań umiarkowanej jakości wykazał korzystny wpływ teach-back w 19 z nich. Oceniane wyniki obejmowały wiedzę i zapamiętywanie informacji, zachowania, takie jak samoopieka i przestrzeganie zaleceń dotyczących leków, oraz wyniki zdrowotne, takie jak ponowne hospitalizacje i jakość życia. Większość wyników mierzono zaraz po interwencji, a obserwacja w pozostałych badaniach trwała od 2 tygodni do roku. Teach-back stosowali głównie pielęgniarki i badacze, a farmaceuci tylko w jednym badaniu8. Dane o trwałości efektu są więc skąpe, a o skuteczności teach-back w rękach farmaceutów niewiele wiadomo.
Rozmowa z pacjentem bywa też jedynym sposobem wykrycia problemu. Według PCNE przegląd oparty na historii leków i informacjach od pacjenta pozwala wykryć problemy ze skutecznością, działania niepożądane i problemy z lekami bez recepty, których nie widać w samej historii wydań9. U osób przyjmujących wiele leków (polipragmazja) i przy odstawianiu leków (zespoły odstawienia) dotyczy to szczególnie objawów, które pacjent może uznać za niezwiązane z leczeniem.
Co zapisać w dokumentacji
Interwencja, której nie zapisano, nie istnieje dla następnej zmiany dyżuru, a jej wyniku nie da się ocenić. Polska ustawa określa opiekę farmaceutyczną jako „świadczenie zdrowotne […] udzielane przez farmaceutę i stanowiące dokumentowany proces, w którym farmaceuta, współpracując z pacjentem i lekarzem prowadzącym leczenie pacjenta, a w razie potrzeby z przedstawicielami innych zawodów medycznych, czuwa nad prawidłowym przebiegiem indywidualnej farmakoterapii” (art. 4 ust. 2)10.
Zapis interwencji według PCNE obejmuje problem, jego przyczynę lub przyczyny, planowaną interwencję, jej akceptację i status problemu. Akceptację zapisuje się osobno dla każdej proponowanej interwencji i odróżnia interwencję zaakceptowaną i w pełni wdrożoną od zaakceptowanej i wdrożonej częściowo, zaakceptowanej, ale niewdrożonej, oraz zaakceptowanej bez informacji o wdrożeniu. Interwencja niezaakceptowana może być niewykonalna, mogła nie uzyskać zgody albo zostać odrzucona z innego lub nieznanego powodu. Status problemu ma jeden poziom dla jednego problemu: rozwiązany całkowicie, częściowo, nierozwiązany albo nieznany, a przy problemie nierozwiązanym zapisuje się, czy zabrakło współpracy z pacjentem, z przepisującym, czy interwencja okazała się nieskuteczna1.
Wspólny system kodowania ma sens, gdy różni farmaceuci kodują tę samą interwencję tak samo. W walidacji narzędzia Francuskiego Towarzystwa Farmacji Klinicznej (SFPC) 12 farmaceutów klinicznych zakodowało ten sam zestaw 60 interwencji, a zgodność między nimi wyniosła 0,76 (współczynnik kappa) dla problemów lekowych i 0,89 dla rodzaju interwencji11. To samo towarzystwo prowadzi stronę internetową Act-IP, na której farmaceuci szpitalni dokumentują i analizują interwencje proponowane przy przeglądzie zleceń lekarskich, a zebrane dane pozwalają badać, od czego zależy przyjęcie zaleceń przez lekarzy5.
Polskim wzorem notatki jest metoda przyjęta w programie pilotażowym przeglądów lekowych. Plan rozwiązania problemów lekowych sporządzano tam z uwzględnieniem danych subiektywnych, danych obiektywnych, oceny przyczyn, zamierzonego efektu terapeutycznego i planu działania (§ 8 ust. 3 pkt 2), a przy ostatnim kontakcie farmaceuta sprawdzał, jak pacjent stosuje plan i jak lekarz odniósł się do rekomendacji farmaceuty (§ 10)12. Ten ostatni krok odpowiada zapisowi akceptacji i statusu problemu według PCNE, bez którego nie wiadomo, czy interwencja cokolwiek zmieniła.
Piśmiennictwo
- Pharmaceutical Care Network Europe. PCNE klasyfikacja problemów lekowych V9.1. Tłumaczenie: Skowron A, Gołda A, Dymek J, Polak W. 2023. Dostępne na: pcne.org/wp-content/uploads/2026/02/PCNE_classification_V9-1-pl.pdf [dostęp 07.10.2026]. ↩↩↩↩↩↩↩↩↩
- Pharmaceutical Care Network Europe. The PCNE Classification V 9.1. 2020. Dostępne na: pcne.org/wp-content/uploads/2026/01/PCNE_classification_V9-1-en-2026.pdf [dostęp 07.10.2026]. ↩
- Müller M, Jürgens J, Redaèlli M, Klingberg K, Hautz WE, Stock S. Impact of the communication and patient hand-off tool SBAR on patient safety: a systematic review. BMJ Open. 2018;8(8):e022202. doi:10.1136/bmjopen-2018-022202 ↩↩↩
- Leape LL, Cullen DJ, Clapp MD, Burdick E, Demonaco HJ, Erickson JI, et al. Pharmacist participation on physician rounds and adverse drug events in the intensive care unit. JAMA. 1999;282(3):267-70. doi:10.1001/jama.282.3.267 ↩
- Bedouch P, Sylvoz N, Charpiat B, Juste M, Roubille R, Rose FX, et al. Trends in pharmacists’ medication order review in French hospitals from 2006 to 2009: analysis of pharmacists’ interventions from the Act-IP© website observatory. J Clin Pharm Ther. 2015;40(1):32-40. doi:10.1111/jcpt.12214 ↩↩
- Bouzeid M, Clarenne J, Mongaret C, Pluchart H, Chanoine S, Vermorel C, et al. Using national data to describe characteristics and determine acceptance factors of pharmacists’ interventions: a six-year longitudinal study. Int J Clin Pharm. 2023;45(2):430-441. doi:10.1007/s11096-022-01526-0 ↩
- Ramsey NC, Peterson GM, Mirkazemi C, Salahudeen MS. Factors Influencing Medical Prescribers’ Acceptance of Pharmacists’ Recommendations in Non-hospitalized Older Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Am Med Dir Assoc. 2025;26(3):105462. doi:10.1016/j.jamda.2024.105462 ↩
- Talevski J, Wong Shee A, Rasmussen B, Kemp G, Beauchamp A. Teach-back: A systematic review of implementation and impacts. PLoS One. 2020;15(4):e0231350. doi:10.1371/journal.pone.0231350 ↩↩↩
- Pharmaceutical Care Network Europe. PCNE statement on medication review 2013. Dostępne na: pcne.org/wp-content/uploads/2025/08/150_20160504_PCNE_MedRevtypes.pdf [dostęp 07.10.2026]. ↩
- Ustawa z dnia 10 grudnia 2020 r. o zawodzie farmaceuty. Dz.U. 2025 poz. 608 (tekst jednolity). Dostępne na: kierownikapteki.pl/akt/ustawa-o-zawodzie-farmaceuty/ ↩
- Allenet B, Bedouch P, Rose FX, Escofier L, Roubille R, Charpiat B, et al. Validation of an instrument for the documentation of clinical pharmacists’ interventions. Pharm World Sci. 2006;28(4):181-8. doi:10.1007/s11096-006-9027-5 ↩
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 grudnia 2021 r. w sprawie programu pilotażowego przeglądów lekowych. Dz.U. 2023 poz. 663 (tekst jednolity). ↩
Cytuj
Tuszyński PK. Jak farmaceuta formułuje zalecenie i dokumentuje interwencję. farmacjakliniczna.pl [Internet]. 2026 [aktualizacja 08.10.2026]. Dostępne na: https://farmacjakliniczna.pl/zagadnienia-kliniczne/interwencja-farmaceutyczna/