Przejdź do treści

Do weryfikacji wewnętrznej

Współpraca pacjenta w leczeniu: compliance, adherence i concordance

Pacjent trafia na oddział z zaostrzeniem choroby przewlekłej, a w dokumentacji ma wszystkie leki, które powinny temu zapobiec. Dopiero spokojna rozmowa przy zbieraniu wywiadu lekowego pokazuje, że jednej recepty nie wykupił, drugi lek bierze „jak pamięta”, a trzeci odstawił kilka miesięcy temu, bo źle się po nim czuł. Takie rozbieżności między tym, co przepisano, a tym, co chory faktycznie przyjmuje, są w opiece długoterminowej codziennością, a Światowa Organizacja Zdrowia nazwała je problemem o uderzającej skali1.

Reklama

Współpraca pacjenta w leczeniu (ang. adherence) to stopień, w jakim zachowanie chorego – przyjmowanie leków, przestrzeganie diety i zmiana stylu życia – odpowiada zaleceniom uzgodnionym z pracownikiem ochrony zdrowia1. W odniesieniu do samych leków jest to proces, w którym pacjent przyjmuje leki zgodnie z zaleceniem, podzielony na rozpoczęcie, realizację i zakończenie leczenia2. Na co dzień w literaturze funkcjonują obok siebie trzy angielskie terminy: compliance, adherence i concordance, często używane zamiennie, choć każdy z nich zakłada inny układ relacji między pacjentem a osobą, która leczy2.

Od posłuszeństwa do partnerstwa

Przy opisie zachowania pacjenta lepiej używać pojęcia adherence, bo termin compliance ma wydźwięk podporządkowania i według autorów taksonomii ABC powinien z czasem wyjść z użycia2. Najczęściej przytaczana definicja compliance pochodzi z pracy Sacketta i Haynesa z 1976 roku i mówi o stopniu, w jakim zachowanie pacjenta pokrywa się z zaleceniem klinicznym. Wielu autorów odczytuje ją jako założenie, że pacjent ma się podporządkować osobie przepisującej lek2. Autorzy taksonomii uznają przy tym, że w sensie merytorycznym compliance i adherence oznaczają to samo, a powodem odchodzenia od pierwszego terminu jest jego negatywny wydźwięk i wieloznaczność, bo to samo słowo opisuje też zgodność z przepisami czy z dobrą praktyką wytwarzania2.

WHO w raporcie z 2003 roku przyjęła definicję adherence opartą na zaleceniach uzgodnionych z pacjentem i podkreśliła, że od compliance odróżnia ją właśnie wymóg zgody chorego na zalecenia1. Według tego dokumentu dobra relacja terapeutyczna to taka, w której omawia się możliwe sposoby leczenia, negocjuje schemat dawkowania, rozmawia o przyjmowaniu leków i planuje dalszą kontrolę1.

Concordance nie jest kolejnym synonimem i nie opisuje zachowania pacjenta, tylko charakter rozmowy między nim a lekarzem albo farmaceutą3. Pojęcie zakłada, że konsultacja jest negocjacją między równorzędnymi stronami, a pacjent może inaczej niż klinicysta ocenić korzyści i ryzyko leku i ma prawo zdecydować, czy go przyjmować3. Termin wprowadzono do opisu relacji pacjenta z osobą przepisującą leki i bywa on błędnie używany jako synonim compliance2. Różnica ma znaczenie praktyczne: współpracę w przyjmowaniu leków da się zmierzyć, a concordance nie, bo nie ma uznanych, rzetelnych narzędzi do jej oceny3.

Trzy momenty, w których leczenie się rozjeżdża

Zanim farmaceuta zaproponuje interwencję, powinien ustalić, w której fazie pojawił się problem, bo pacjent, który nie wykupił recepty, potrzebuje czegoś innego niż pacjent, który pomija wieczorne dawki. Taksonomia ABC, opracowana w europejskim projekcie Ascertaining Barriers to Compliance i omówiona na konferencji konsensusowej z udziałem 80 osób z 13 krajów, dzieli przyjmowanie leków na rozpoczęcie (initiation), realizację (implementation) i zakończenie (discontinuation)2. Niewspółpraca może więc polegać na opóźnionym albo niepodjętym leczeniu, na niepełnej realizacji schematu dawkowania albo na przedwczesnym przerwaniu terapii, także w różnych połączeniach2.

TerminZnaczenieŹródło
współpraca w przyjmowaniu leków (adherence to medications)proces, w którym pacjent przyjmuje leki zgodnie z zaleceniem, obejmujący rozpoczęcie, realizację i zakończenie2
rozpoczęcie (initiation)przyjęcie przez pacjenta pierwszej dawki przepisanego leku2
realizacja (implementation)stopień, w jakim rzeczywiste dawkowanie odpowiada zaleconemu schematowi, od pierwszej do ostatniej dawki2
zakończenie (discontinuation)przerwanie przyjmowania leku przez pacjenta, niezależnie od powodu2
wytrwałość (persistence)czas od rozpoczęcia leczenia do ostatniej dawki poprzedzającej jego zakończenie2
zarządzanie współpracą (management of adherence)monitorowanie i wspieranie współpracy pacjenta przez system ochrony zdrowia, profesjonalistów, samych pacjentów i ich otoczenie2

Jedna liczba nie oddaje przebiegu leczenia. Rozpoczęcie i zakończenie są zdarzeniami, a realizacja dawkowania ma charakter ciągły, dlatego nie da się ich opisać wspólnym parametrem. Autorzy taksonomii pokazują trzech pacjentów, z których każdy przyjął 75% dawek leku zalecanego dwa razy na dobę w ciągu trzech miesięcy. Pierwszy zaczął leczenie z opóźnieniem, drugi pomijał pojedyncze i kolejne dawki, a trzeci brał lek bardzo regularnie, ale szybko go odstawił2.

Jak często leki nie są przyjmowane

Przy chorobie przewlekłej trzeba się liczyć z tym, że mniej więcej połowa pacjentów nie przyjmuje leków tak, jak je przepisano. Według raportu WHO współpraca w leczeniu długoterminowym chorób przewlekłych wynosi w krajach rozwiniętych średnio 50%, a w krajach rozwijających się jest jeszcze mniejsza1. Przegląd Cochrane zaczyna się od stwierdzenia, że osoby, którym przepisano leki do samodzielnego przyjmowania, zażywają zwykle tylko około połowy zaleconych dawek4.

W chorobach sercowo-naczyniowych metaanaliza 44 prospektywnych badań z udziałem 1 978 919 osób wykazała, że dobrą współpracę, czyli przyjmowanie co najmniej 80% leku, miało 60% uczestników (95% CI: 52–68%). Ryzyko względne choroby sercowo-naczyniowej przy dobrej w porównaniu ze słabą współpracą wynosiło 0,85 dla statyn i 0,81 dla leków hipotensyjnych, a ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny odpowiednio 0,55 i 0,71. Autorzy szacują, że około 9% zdarzeń sercowo-naczyniowych w Europie można przypisać słabej współpracy w przyjmowaniu samych leków naczyniowych5.

Związek współpracy z rokowaniem trzeba interpretować ostrożnie. W metaanalizie 21 badań obejmujących 46 847 uczestników dobra współpraca wiązała się z mniejszą śmiertelnością (iloraz szans 0,56), ale tak samo silny związek dotyczył dobrej współpracy w przyjmowaniu placebo (0,56). Autorzy uznali to za przejaw efektu „zdrowego pacjenta współpracującego” (healthy adherer), w którym regularne przyjmowanie leków jest też markerem ogólnie zdrowego trybu życia. Dobra współpraca w przyjmowaniu leku szkodliwego wiązała się z większą śmiertelnością (iloraz szans 2,90)6.

Dane z Polski

W Polsce co piąta e-recepta z pilotażu nie została zrealizowana w ciągu miesiąca. Spośród 119 880 e-recept wystawionych w 2018 roku zrealizowano 94 913, a za niewspółpracę pierwotną autorzy uznali niewykupienie recepty w ciągu miesiąca od wystawienia, co dało odsetek 20,8%. Najmniej recept nie wykupywały osoby w wieku co najmniej 75 lat, a odsetek był mniejszy przy lekach objętych bezpłatnym programem „Leki 75+”7.

Ogólnopolska analiza danych płatnika z lat 2020–2022 objęła 7 189 716 osób, którym wydano co najmniej jedno opakowanie statyny. Średni wskaźnik posiadania leku (MPR) wyniósł 70,2%, a próg co najmniej 80% osiągnęło 48,2% pacjentów. Mniej więcej jedna siódma przepisanych dawek statyn nigdy nie została wydana z apteki8.

Dlaczego pacjent nie przyjmuje leków

Przyczyn niewspółpracy nie należy szukać wyłącznie w pacjencie, bo WHO opisuje współpracę jako wynik działania pięciu grup czynników, z których czynniki związane z pacjentem są tylko jedną1. Przekonanie, że za przyjmowanie leków odpowiada wyłącznie chory, raport nazywa mylącym, a skupianie się na pacjencie przy pomijaniu czynników związanych z personelem i systemem ochrony zdrowia uznaje za błąd. Jedno z haseł raportu brzmi: pacjenta trzeba wspierać, a nie obwiniać1.

Grupa czynnikówPrzykładyŹródło
społeczno-ekonomiczneubóstwo, niski poziom wykształcenia, bezrobocie, brak wsparcia społecznego, niestabilne warunki życia, duża odległość od miejsca leczenia, wysoki koszt dojazdu i leków1
związane z personelem i systemem ochrony zdrowiasłabo rozwinięte usługi, niewystarczająca refundacja, przeciążony personel, krótkie wizyty, mała zdolność systemu do edukacji pacjentów i dalszej opieki1
związane z chorobąnasilenie objawów, stopień niepełnosprawności, tempo postępu choroby, dostępność skutecznego leczenia, współistniejąca depresja i uzależnienia1
związane z leczeniemzłożoność schematu, czas trwania leczenia, wcześniejsze niepowodzenia, częste zmiany terapii, czas do pojawienia się korzyści, działania niepożądane1
związane z pacjentemzapominanie, stres, obawy przed działaniami niepożądanymi, mała motywacja, brak poczucia potrzeby leczenia, niezrozumienie zaleceń, obawy przed uzależnieniem, poczucie stygmatyzacji1

Z czynników związanych z leczeniem najłatwiej zmienić liczbę dawek na dobę. W przeglądzie 76 badań, w których przyjmowanie leków rejestrowano elektronicznie, średni odsetek przyjętych dawek wynosił 79% przy jednej dawce na dobę, 69% przy dwóch, 65% przy trzech i 51% przy czterech. Różnice między dawkowaniem raz i dwa razy na dobę nie były istotne statystycznie, istotne były natomiast między jedną a trzema albo czterema dawkami9.

U osób starszych do ryzyka niewspółpracy dokładają się zaburzenia poznawcze i ograniczenia sprawności, a wielochorobowość i złożone schematy leczenia jeszcze je zwiększają1. Złożony schemat często wynika z wielu przyjmowanych leków, dlatego ocenę współpracy warto łączyć z oceną polipragmazji.

Jak sprawdzić, czy pacjent przyjmuje leki

Żadna metoda nie mierzy współpracy dokładnie, dlatego najlepiej łączyć rozmowę z pacjentem z co najmniej jednym pomiarem obiektywnym1. Raport WHO stwierdza wprost, że nie istnieje „złoty standard” pomiaru współpracy, a podejście łączące wykonalną samoocenę z rozsądnymi miarami obiektywnymi uznaje za aktualny stan wiedzy1.

Rozmowa i kwestionariusze

Ocena „na oko” zawodzi, bo pracownicy ochrony zdrowia, oceniając, w jakim stopniu pacjenci stosują się do zaleceń, przeszacowują współpracę1. Pacjent, który przyznaje się do pomijania leków, zwykle opisuje swoje zachowanie trafnie, a ten, który zaprzecza, częściej podaje informacje nieprawdziwe1. Lepiej więc pytać o konkretne zachowania niż o ogólne nastawienie do leczenia, bo kwestionariusze dotyczące konkretnych zaleceń lepiej przewidują współpracę niż oceny cech osobowości1.

Liczenie tabletek

Liczenie pozostałych tabletek podczas wizyty zwykle przeszacowuje współpracę z powodu błędów w liczeniu i nie mówi nic o porze przyjmowania dawek ani o tym, które dawki pacjent pominął1.

Dane o realizacji recept

Dane apteczne pokazują, czy recepta została zrealizowana i czy leki wydawano w odpowiednich odstępach, ale wydanie leku nie oznacza jego przyjęcia, a dane bywają niepełne, gdy pacjent korzysta z kilku aptek1. W badaniach na takich danych odróżnia się współpracę pierwotną, czyli to, czy pacjent w ogóle wykupił pierwszą receptę, od współpracy wtórnej, czyli realizacji kolejnych wydań w okresie obserwacji10.

Współpracę wtórną najczęściej wyraża się dwoma wskaźnikami. MPR (medication possession ratio) to liczba dni leczenia pokrytych wydanym lekiem podzielona przez liczbę dni okresu obserwacji. PDC (proportion of days covered) liczy się podobnie, ale nadwyżka leku jest obcinana, więc wynik nie przekracza 100%, podczas gdy MPR dopuszcza wartości powyżej 100%10. Oba wskaźniki nie obejmują pacjentów, którzy nigdy nie wykupili pierwszej recepty, czyli systematycznie pomijają najmniej współpracujących10. Próg 80% dla MPR i PDC stosuje się zwyczajowo, a według autorów przeglądu tylko rzadko ma on oparcie w danych10. WHO zwraca uwagę, że podział na „dobrą” i „złą” współpracę jest powszechny mimo braku dowodów, bo zależność między dawką a odpowiedzią ma charakter ciągły1.

Monitorowanie elektroniczne i oznaczenia stężeń

Elektroniczne opakowania rejestrujące datę i godzinę każdego otwarcia, np. system MEMS (medication event monitoring system), lepiej opisują sposób przyjmowania leków, ale ich koszt ogranicza powszechne stosowanie1. Pomiar biochemiczny potwierdza, że pacjent niedawno przyjął dawkę, jednak jego wynik zależy też od diety, wchłaniania i szybkości wydalania1. Stężenie leku we krwi należy do bezpośrednich miar współpracy, obok których stosuje się dane o realizacji recept, zwalidowane kwestionariusze i elektroniczne liczniki tabletek3.

Co realnie poprawia współpracę

Nie ma jednej metody skutecznej u wszystkich pacjentów i we wszystkich chorobach1, a interwencje, które coś dają, są złożone, rozłożone w czasie i dopasowane do barier konkretnego pacjenta4. Przegląd Cochrane z 2014 roku objął 182 badania z randomizacją, z których 17 miało najmniejsze ryzyko błędu systematycznego. Interwencje w tych badaniach zwykle łączyły kilka elementów i polegały na stałym, indywidualnie dopasowanym wsparciu ze strony profesjonalistów medycznych innych niż lekarze, takich jak farmaceuci, którzy prowadzili intensywną edukację, poradnictwo (w tym dialog motywujący albo terapię poznawczo-behawioralną) lub codzienne wsparcie w leczeniu, czasem z udziałem rodziny albo innych pacjentów. Tylko pięć z tych badań wykazało poprawę zarówno współpracy, jak i wyników klinicznych, i nie dało się wskazać wspólnych cech skutecznych interwencji4.

Wniosek autorów jest wyraźny: „Current methods of improving medication adherence for chronic health problems are mostly complex and not very effective, so that the full benefits of treatment cannot be realized”. Nawet najskuteczniejsze interwencje nie przynosiły dużej poprawy ani współpracy, ani wyników klinicznych4. WHO dodaje, że współpraca zmienia się w czasie, więc wymaga oceny i wsparcia przy każdym kontakcie z pacjentem, a nie jednorazowej interwencji1.

Metaanaliza 771 badań interwencyjnych wykazała średnią standaryzowaną różnicę efektu 0,290 między grupą interwencji a grupą kontrolną. Większy efekt dawały interwencje oparte na nawykach i ukierunkowane na zachowanie niż te, które miały zmienić wiedzę i przekonania, a najskuteczniejsze były interwencje prowadzone osobiście, przez farmaceutów, i kierowane bezpośrednio do pacjenta11.

Rola farmaceuty

Interwencje farmaceutów poprawiają współpracę, ale nie w każdej chorobie przekłada się to na lepszą kontrolę choroby. W przeglądzie systematycznym 22 badań interwencje prowadzone przez farmaceutów aptek ogólnodostępnych poprawiały współpracę oraz kontrolę ciśnienia tętniczego, cholesterolu, przewlekłej obturacyjnej choroby płuc i astmy, natomiast w badaniach dotyczących cukrzycy i depresji nie wykazano statystycznie istotnego wpływu na kontrolę choroby12.

Przy pacjencie, którego leczenie nie przynosi spodziewanego efektu, farmaceuta może:

  • przy wywiadzie lekowym ustalić, w której fazie jest problem: czy pacjent zaczął leczenie, czy przyjmuje lek zgodnie ze schematem i czy go nie odstawił2,
  • pytać o konkretne pominięte dawki bez oceniania pacjenta, bo za przyjmowanie leków nie odpowiada wyłącznie on1,
  • sprawdzić dane o realizacji recept, pamiętając, że niewykupiona recepta to niewspółpraca pierwotna, której wskaźniki MPR i PDC nie wychwycą10,
  • przy złożonym schemacie zaproponować lekarzowi zmniejszenie liczby dawek na dobę, jeśli pozwala na to dostępny lek9,
  • pamiętać, że nierozpoznana niewspółpraca bywa główną przeszkodą w skutecznej farmakoterapii u pacjentów leczonych ambulatoryjnie, więc przy nieskutecznym leczeniu sprawdzić, czy pacjent przyjmuje lek, zanim zapadnie decyzja o zwiększeniu dawki albo dołączeniu kolejnego leku2.

Ocena współpracy jest częścią przeglądu lekowego i dobrze łączy się z odstawianiem leków zbędnych, czyli deprescribingiem, bo każdy usunięty lek upraszcza schemat. Gdy pacjent sam przerwał leczenie, trzeba pamiętać, że część leków wywołuje po nagłym odstawieniu zespoły odstawienia.

Piśmiennictwo

  1. World Health Organization. Adherence to long-term therapies: evidence for action. Geneva: World Health Organization, 2003. Dostępne na: iris.who.int/handle/10665/42682 [dostęp 07.10.2026]. ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  2. Vrijens B, De Geest S, Hughes DA, Kardas P, Demonceau J, Ruppar T, et al. A new taxonomy for describing and defining adherence to medications. Br J Clin Pharmacol. 2012;73(5):691-705. doi:10.1111/j.1365-2125.2012.04167.x ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  3. Bell JS, Airaksinen MS, Lyles A, Chen TF, Aslani P. Concordance is not synonymous with compliance or adherence. Br J Clin Pharmacol. 2007;64(5):710-1. doi:10.1111/j.1365-2125.2007.02971_1.x ↩↩↩↩
  4. Nieuwlaat R, Wilczynski N, Navarro T, Hobson N, Jeffery R, Keepanasseril A, et al. Interventions for enhancing medication adherence. Cochrane Database Syst Rev. 2014;2014(11):CD000011. doi:10.1002/14651858.CD000011.pub4 ↩↩↩↩
  5. Chowdhury R, Khan H, Heydon E, Shroufi A, Fahimi S, Moore C, et al. Adherence to cardiovascular therapy: a meta-analysis of prevalence and clinical consequences. Eur Heart J. 2013;34(38):2940-8. doi:10.1093/eurheartj/eht295 ↩
  6. Simpson SH, Eurich DT, Majumdar SR, Padwal RS, Tsuyuki RT, Varney J, et al. A meta-analysis of the association between adherence to drug therapy and mortality. BMJ. 2006;333(7557):15. doi:10.1136/bmj.38875.675486.55 ↩
  7. Kardas P, Cieszyński J, Czech M, Banaś I, Lewek P. Primary nonadherence to medication and its drivers in Poland: findings from the electronic prescription pilot analysis. Pol Arch Intern Med. 2020;130(1):8-16. doi:10.20452/pamw.14994 ↩
  8. Kardas P, Kwiatek A, Włodarczyk P, Urbański F, Ciabiada-Bryła B. Statins use amidst the pandemic: prescribing, dispensing, adherence, persistence, and correlation with COVID-19 statistics in nationwide real-world data from Poland. Front Pharmacol. 2024;15:1350717. doi:10.3389/fphar.2024.1350717 ↩
  9. Claxton AJ, Cramer J, Pierce C. A systematic review of the associations between dose regimens and medication compliance. Clin Ther. 2001;23(8):1296-310. doi:10.1016/s0149-2918(01)80109-0 ↩↩
  10. Raebel MA, Schmittdiel J, Karter AJ, Konieczny JL, Steiner JF. Standardizing terminology and definitions of medication adherence and persistence in research employing electronic databases. Med Care. 2013;51(8 Suppl 3):S11-21. doi:10.1097/MLR.0b013e31829b1d2a ↩↩↩↩↩
  11. Conn VS, Ruppar TM. Medication adherence outcomes of 771 intervention trials: Systematic review and meta-analysis. Prev Med. 2017;99:269-276. doi:10.1016/j.ypmed.2017.03.008 ↩
  12. Milosavljevic A, Aspden T, Harrison J. Community pharmacist-led interventions and their impact on patients’ medication adherence and other health outcomes: a systematic review. Int J Pharm Pract. 2018;26(5):387-397. doi:10.1111/ijpp.12462 ↩
Cytuj

Tuszyński PK. Współpraca pacjenta w leczeniu: compliance, adherence i concordance. farmacjakliniczna.pl [Internet]. 2026 [aktualizacja 08.10.2026]. Dostępne na: https://farmacjakliniczna.pl/zagadnienia-kliniczne/wspolpraca-pacjenta/

Serwis bezpłatny, przeznaczony dla osób wykonujących zawody medyczne. Kalkulatory i treści mają charakter pomocniczy i zostały opracowane na podstawie publikacji naukowych, więc mogły nie być walidowane w polskiej praktyce klinicznej. Każdy wynik użytkownik musi zweryfikować i odnieść do stanu klinicznego pacjenta oraz do charakterystyki produktu leczniczego. Wydawca i redakcja nie ponoszą odpowiedzialności za decyzje kliniczne podjęte na podstawie wyników kalkulatorów ani za skutki ich zastosowania.

Autor: mgr farm. Paweł Konrad Tuszyński

O portalu · Współpraca

© 2026 Wydawnictwo Farmaceutyczne sp. z o.o. · Polityka prywatności ·