Do weryfikacji wewnętrznej
Jak bezpiecznie odstawiać leki, czyli deprescribing
Na oddział trafia osoba starsza po upadku w domu. Przy uzgadnianiu leków okazuje się, że od lat bierze lek nasenny przepisany „na chwilę” po pobycie w szpitalu, inhibitor pompy protonowej włączony kiedyś do osłony żołądka i statynę, choć z powodu choroby nowotworowej trafiła już pod opiekę paliatywną. Nikt nie popełnił tu błędu w chwili przepisania, ale nikt też nie sprawdził później, czy każdy z tych leków nadal jest potrzebny. Taka sytuacja jest punktem wyjścia do deprescribingu. Deprescribing to według Reeve i wsp. proces odstawienia niewłaściwego leku nadzorowany przez pracownika ochrony zdrowia, którego celem jest opanowanie wielolekowości i poprawa wyników leczenia1. Scott i wsp. opisują go szerzej jako proces zmniejszania dawki albo odstawiania leków, nakierowany na ograniczenie wielolekowości i poprawę wyników leczenia2. Szersze tło opisują strony Polipragmazja i wielolekowość oraz Rodzaje przeglądów lekowych.
Kiedy myśleć o odstawieniu leku
Odstawienie rozważa się najpierw u chorych, którzy przyjmują dużo leków, i przy lekach, których korzyść jest najmniej pewna. Scott i wsp. wskazują liczbę przepisanych leków jako najważniejszy pojedynczy czynnik prognostyczny niewłaściwego przepisywania i zdarzeń niepożądanych u osób starszych2. W innej pracy ci sami autorzy proponują, by interwencję kierować do chorych o największym ryzyku zdarzeń niepożądanych i do leków, które najpewniej nie przynoszą korzyści3.
Sygnałem do przeglądu może być nowy objaw, który bywa działaniem niepożądanym leku. Scott i wsp. wiążą niewłaściwą wielolekowość u osób starszych między innymi z pogorszeniem sprawności, upadkami, majaczeniem i innymi zespołami geriatrycznymi3. Leczenie takiego objawu kolejnym lekiem zamiast odstawienia przyczyny opisuje strona Kaskady przepisywania leków. Innym sygnałem jest lek z listy leków potencjalnie niewłaściwych u osób starszych (kryteria STOPP/START i Beersa) albo duże obciążenie antycholinergiczne. Trzecim sygnałem jest zmiana celu leczenia. U chorego z krótkim przewidywanym czasem przeżycia leki działające profilaktycznie, których korzyść ujawnia się po latach, tracą uzasadnienie. Kutner i wsp. ujęli to wprost: u chorych z ograniczonym rokowaniem ryzyko niektórych leków może przewyższać korzyść, zwłaszcza gdy korzyść narasta przez lata, a przykładem są statyny4.
Pięć kroków odstawiania
Odstawianie zaczyna się od pełnej listy leków z powodem stosowania każdego z nich, a kończy na monitorowaniu chorego, a nie na skreśleniu leku z karty. Scott i wsp. zaproponowali protokół złożony z pięciu kroków2:
- ustalenie wszystkich leków przyjmowanych przez chorego i powodu stosowania każdego z nich,
- ocena ogólnego ryzyka szkód polekowych u danego chorego, od której zależy intensywność interwencji,
- ocena każdego leku pod kątem obecnej lub przyszłej korzyści wobec obecnej lub przyszłej szkody albo obciążenia,
- wybór do odstawienia w pierwszej kolejności leków o najmniej korzystnym stosunku korzyści do szkód i najmniejszym ryzyku objawów odstawienia albo nawrotu choroby,
- wdrożenie schematu odstawiania i ścisłe monitorowanie chorego pod kątem poprawy albo działań niepożądanych.
Pierwszy krok odpowiada uzgadnianiu farmakoterapii, opisanemu na stronie Rodzaje przeglądów lekowych. Przy trzecim kroku liczą się także dawki dopasowane do czynności nerek, które pomaga ocenić kalkulator klirensu kreatyniny według Cockcrofta-Gaulta i zestawienie leków w niewydolności nerek. Czwarty krok wymaga wiedzy, które leki dają objawy po nagłym przerwaniu. Leki, po których przerwaniu grozi zespół odstawienia albo nawrót choroby, odstawia się stopniowo, a listę takich leków i mechanizm objawów opisuje strona Zespoły odstawienia leków. Piąty krok oznacza, że ktoś musi wiedzieć, kiedy i u kogo sprawdzić efekt. Scott i wsp. zalecają prowadzenie odstawiania przez dłuższy czas pod nadzorem jednego lekarza prowadzącego3.
Co powstrzymuje pacjenta i lekarza
Najczęstsza przeszkoda po stronie pacjenta to przekonanie, że lek jest nadal potrzebny, i to samo przekonanie, odwrócone, najczęściej ułatwia odstawienie. W przeglądzie systematycznym Reeve i wsp. obejmującym 21 badań wyodrębniono trzy grupy czynników, które mogą działać w obie strony: niezgodę albo zgodę z tym, że odstawienie jest właściwe, brak albo obecność jasnego procesu odstawiania oraz negatywne albo pozytywne wpływy otoczenia5. Osobno działały strach przed odstawieniem jako przeszkoda i niechęć do przyjmowania leków jako czynnik sprzyjający5. Ocena, czy odstawienie jest właściwe, była przeszkodą w 15 badaniach i czynnikiem sprzyjającym w 185.
Opór pacjentów bywa przy tym przeceniany. W amerykańskim badaniu ankietowym 1981 osób w wieku co najmniej 65 lat 92,0% deklarowało gotowość odstawienia co najmniej jednego leku, jeśli lekarz uzna to za możliwe, a 66,6% chciało zmniejszyć liczbę przyjmowanych leków6. Osoby przyjmujące sześć leków lub więcej miały większą szansę gotowości do odstawienia leku niż przyjmujące mniej niż sześć (skorygowany iloraz szans 2,90, 95% CI 1,74–4,82)6.
Po stronie przepisującego przeszkody są w dużej mierze wewnętrzne. Przegląd 21 badań jakościowych Anderson i wsp. opisał cztery obszary: świadomość problemu, bezwładność wynikającą z przekonania, że odstawienie daje mniej niż kontynuacja, poczucie własnej skuteczności w zmienianiu leczenia oraz wykonalność zmiany w warunkach codziennej pracy7. Pierwsze trzy obszary dotyczą samego przepisującego, a czwarty czynników zewnętrznych, takich jak pacjent, miejsce pracy i system ochrony zdrowia7. Scott i wsp. dodają niedocenianie szkód wielolekowości, bodźce do przepisywania, zawężenie oceny do list leków niewłaściwych oraz obawę przed niekorzystnymi następstwami odstawienia3.
Czy odstawianie leków jest bezpieczne
Dane z badań z randomizacją wskazują, że odstawianie leków u osób starszych nie zwiększa śmiertelności, a odstawianie dopasowane do konkretnego chorego może ją zmniejszać. W metaanalizie Page i wsp. 132 prac obejmowało 34 143 uczestników w wieku średnio 73,8 ± 5,4 roku8. W badaniach bez randomizacji odstawianie leków wiązało się z mniejszą śmiertelnością (iloraz szans 0,32, 95% CI 0,17–0,60), ale w badaniach z randomizacją różnica nie była istotna statystycznie (iloraz szans 0,82, 95% CI 0,61–1,11)8. Interwencje dotyczące konkretnego pacjenta zmniejszały śmiertelność (iloraz szans 0,62, 95% CI 0,43–0,88), natomiast ogólne programy edukacyjne jej nie zmieniały (iloraz szans 1,21, 95% CI 0,86–1,69)8.
Wniosek praktyczny jest taki, że skuteczna jest praca z konkretnym chorym i jego listą leków, a nie ogólna akcja „mniej leków”. Wynik dotyczy przy tym śmiertelności. Bezpieczeństwo odstawienia pojedynczej grupy leków ocenia się w badaniach tej grupy, a ryzyko nawrotu choroby albo zespołu odstawienia zależy od leku i od chorego.
Grupy leków z wytycznymi odstawiania
Dla kilku grup leków istnieją wytyczne odstawiania opracowane metodą GRADE, które mówią, u kogo zaproponować odstawienie i kogo wyłączyć9.
Inhibitory pompy protonowej
Wytyczne Farrell i wsp. zalecają deprescribing inhibitorów pompy protonowej, czyli zmniejszenie dawki, odstawienie albo przyjmowanie leku tylko w razie objawów, u dorosłych, którzy przyjmowali lek co najmniej 4 tygodnie z powodu zgagi albo łagodnej do umiarkowanej choroby refluksowej przełyku lub zapalenia przełyku i u których objawy ustąpiły10. Zalecenie nie dotyczy chorych z przełykiem Barretta obecnie lub w wywiadzie, z ciężkim zapaleniem przełyku w stopniu C lub D albo z udokumentowanym krwawieniem z wrzodu przewodu pokarmowego10. W przeglądzie Cochrane sześciu badań (1758 uczestników) przyjmowanie leku tylko w razie objawów wiązało się z większym ryzykiem braku kontroli objawów niż przyjmowanie ciągłe (ryzyko względne 1,71, 95% CI 1,31–2,21, dane niskiej jakości), ale zmniejszało liczbę tabletek o 3,79 na tydzień (95% CI 2,84–4,73, dane umiarkowanej jakości)11. Chorego warto więc uprzedzić, że objawy mogą okresowo wracać.
Benzodiazepiny i leki nasenne „Z”
Wytyczne Pottie i wsp. zalecają zaproponowanie powolnego zmniejszania dawki agonistów receptora benzodiazepinowego wszystkim osobom w wieku co najmniej 65 lat, które je przyjmują, niezależnie od czasu stosowania, a dorosłym w wieku 18–64 lat po ponad 4 tygodniach stosowania9. Zalecenia dotyczą bezsenności pierwotnej i bezsenności współistniejącej z opanowanymi chorobami, a nie dotyczą innych zaburzeń snu ani nieleczonego lęku, depresji czy innych chorób, które mogą bezsenność wywoływać9. Autorzy podsumowują, że stopniowe zmniejszanie dawki zwiększa odsetek skutecznych odstawień w porównaniu ze zwykłą opieką, bez poważnych szkód9. Przy porównywaniu dawek różnych benzodiazepin pomaga przelicznik benzodiazepin, a ryzyko objawów po nagłym przerwaniu opisuje strona o zespołach odstawienia.
Leki przeciwpsychotyczne u chorych z otępieniem
Wytyczne Bjerre i wsp. zalecają odstawianie leków przeciwpsychotycznych u dorosłych leczonych z powodu behawioralnych i psychologicznych objawów otępienia co najmniej 3 miesiące, gdy objawy się ustabilizowały albo nie było odpowiedzi na leczenie12. Przegląd Cochrane obejmujący 10 badań i 632 uczestników wykazał na podstawie danych niskiej jakości, że odstawienie może mieć niewielki wpływ albo nie mieć wpływu na nasilenie objawów neuropsychiatrycznych13. Wyjątkiem są chorzy z psychozą, pobudzeniem lub agresją, którzy dobrze odpowiedzieli na lek: w dwóch badaniach z takimi chorymi odstawienie wiązało się z większym ryzykiem nawrotu objawów13. Nawrót mogły też częściej mieć osoby z cięższymi objawami na początku badania, a danych o wpływie odstawienia na śmiertelność było za mało, by wyciągnąć wnioski13.
Statyny pod koniec życia
U chorych z przewidywanym czasem przeżycia od miesiąca do roku odstawienie statyny nie zwiększyło istotnie odsetka zgonów w ciągu 60 dni. W pragmatycznym badaniu Kutner i wsp. 381 chorych z przewidywanym przeżyciem od 1 miesiąca do 1 roku, przyjmujących statynę co najmniej 3 miesiące, przydzielono losowo do odstawienia albo kontynuacji leku4. W ciągu 60 dni zmarło 23,8% chorych w grupie odstawienia i 20,3% w grupie kontynuacji (p = 0,36), przy czym formalnie nie spełniono kryterium nie gorszego wyniku (non-inferiority)4. Wyniki drugorzędowe, w tym jakość życia, zostały po publikacji skorygowane z powodu błędu kodowania danych14.
Narzędzia, które porządkują decyzję
Narzędzia ustrukturyzowane pomagają znaleźć kandydatów do odstawienia, ale decyzję podejmuje się z chorym, a nie z listą. Kryteria STOPP/START i kryteria Beersa wskazują leki potencjalnie niewłaściwe u osób starszych i leki pominięte mimo wskazań. Opisuje je strona Leki potencjalnie niewłaściwe u osób starszych. Łączne działanie antycholinergiczne leków chorego ocenia kalkulator obciążenia antycholinergicznego według skali GABS.
Do opisanych wyżej wytycznych dotyczących inhibitorów pompy protonowej, agonistów receptora benzodiazepinowego i leków przeciwpsychotycznych opracowano algorytmy wspomagające decyzję10,12. Algorytmy te, a także algorytmy dla statyn, leków przeciwcukrzycowych, inhibitorów cholinoesterazy i memantyny, udostępnia w języku angielskim witryna deprescribing.org, na licencji wykluczającej użycie komercyjne i wymagającej zgody na tłumaczenie15. Przy pracy z chorym korzystaj z oryginału.
Jak rozmawiać z pacjentem
Rozmowę zacznij od celu leczenia i od tego, co chory sam myśli o swoich lekach, a dopiero potem zaproponuj odstawienie. Scott i wsp. zalecają otwarte omawianie z chorym bilansu korzyści i szkód oraz sprawdzenie, czy jest gotów rozważyć odstawienie3. Autorzy wytycznych dotyczących benzodiazepin i leków przeciwpsychotycznych zgodnie piszą, że chorzy i ich opiekunowie chętniej zgadzają się na odstawienie, gdy rozumieją jego powód (możliwe szkody leku), współtworzą plan zmniejszania dawki i dostają porady dotyczące postępowania niefarmakologicznego9,12.
Przegląd Reeve i wsp. podpowiada, co omówić: czy chory zgadza się, że odstawienie jest właściwe, czy dostał jasny plan odstawiania i czy boi się skutków odstawienia5. Wytyczne dotyczące benzodiazepin dokładają do tego elementy rozmowy9:
- wyjaśnienie możliwych szkód leku jako powodu odstawienia,
- wspólne ustalenie planu zmniejszania dawki,
- porady dotyczące postępowania niefarmakologicznego.
Gdy po odstawieniu pojawiają się objawy, przed powrotem do leku na stałe trzeba odróżnić zespół odstawienia od nawrotu choroby, co opisuje strona Zespoły odstawienia leków.
Piśmiennictwo
- Reeve E, Gnjidic D, Long J, Hilmer S. A systematic review of the emerging definition of 'deprescribing’ with network analysis: implications for future research and clinical practice. Br J Clin Pharmacol. 2015;80(6):1254-68. doi:10.1111/bcp.12732 ↩
- Scott IA, Hilmer SN, Reeve E, Potter K, Le Couteur D, Rigby D, et al. Reducing inappropriate polypharmacy: the process of deprescribing. JAMA Intern Med. 2015;175(5):827-34. doi:10.1001/jamainternmed.2015.0324 ↩↩↩
- Scott IA, Anderson K, Freeman CR, Stowasser DA. First do no harm: a real need to deprescribe in older patients. Med J Aust. 2014;201(7):390-2. doi:10.5694/mja14.00146 ↩↩↩↩↩
- Kutner JS, Blatchford PJ, Taylor DH, Ritchie CS, Bull JH, Fairclough DL, et al. Safety and benefit of discontinuing statin therapy in the setting of advanced, life-limiting illness: a randomized clinical trial. JAMA Intern Med. 2015;175(5):691-700. doi:10.1001/jamainternmed.2015.0289 ↩↩↩
- Reeve E, To J, Hendrix I, Shakib S, Roberts MS, Wiese MD. Patient barriers to and enablers of deprescribing: a systematic review. Drugs Aging. 2013;30(10):793-807. doi:10.1007/s40266-013-0106-8 ↩↩↩↩
- Reeve E, Wolff JL, Skehan M, Bayliss EA, Hilmer SN, Boyd CM. Assessment of Attitudes Toward Deprescribing in Older Medicare Beneficiaries in the United States. JAMA Intern Med. 2018;178(12):1673-1680. doi:10.1001/jamainternmed.2018.4720 ↩↩
- Anderson K, Stowasser D, Freeman C, Scott I. Prescriber barriers and enablers to minimising potentially inappropriate medications in adults: a systematic review and thematic synthesis. BMJ Open. 2014;4(12):e006544. doi:10.1136/bmjopen-2014-006544 ↩↩
- Page AT, Clifford RM, Potter K, Schwartz D, Etherton-Beer CD. The feasibility and effect of deprescribing in older adults on mortality and health: a systematic review and meta-analysis. Br J Clin Pharmacol. 2016;82(3):583-623. doi:10.1111/bcp.12975 ↩↩↩
- Pottie K, Thompson W, Davies S, Grenier J, Sadowski CA, Welch V, et al. Deprescribing benzodiazepine receptor agonists: Evidence-based clinical practice guideline. Can Fam Physician. 2018;64(5):339-351. ↩↩↩↩↩↩
- Farrell B, Pottie K, Thompson W, Boghossian T, Pizzola L, Rashid FJ, et al. Deprescribing proton pump inhibitors: Evidence-based clinical practice guideline. Can Fam Physician. 2017;63(5):354-364. ↩↩↩
- Boghossian TA, Rashid FJ, Thompson W, Welch V, Moayyedi P, Rojas-Fernandez C, et al. Deprescribing versus continuation of chronic proton pump inhibitor use in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2017;3(3):CD011969. doi:10.1002/14651858.CD011969.pub2 ↩
- Bjerre LM, Farrell B, Hogel M, Graham L, Lemay G, McCarthy L, et al. Deprescribing antipsychotics for behavioural and psychological symptoms of dementia and insomnia: Evidence-based clinical practice guideline. Can Fam Physician. 2018;64(1):17-27. ↩↩↩
- Van Leeuwen E, Petrovic M, van Driel ML, De Sutter AI, Vander Stichele R, Declercq T, et al. Withdrawal versus continuation of long-term antipsychotic drug use for behavioural and psychological symptoms in older people with dementia. Cochrane Database Syst Rev. 2018;3(3):CD007726. doi:10.1002/14651858.CD007726.pub3 ↩↩↩
- Coding Error Resulting in Change in Secondary Outcome Scores. JAMA Intern Med. 2019;179(1):126-127. doi:10.1001/jamainternmed.2018.7186 ↩
- deprescribing.org. Deprescribing Guidelines and Algorithms. [dostęp 07.10.2026]. Dostępne na: deprescribing.org/resources/deprescribing-guidelines-algorithms/ ↩
Cytuj
Tuszyński PK. Jak bezpiecznie odstawiać leki, czyli deprescribing. farmacjakliniczna.pl [Internet]. 2026 [aktualizacja 08.10.2026]. Dostępne na: https://farmacjakliniczna.pl/zagadnienia-kliniczne/deprescribing/