Farmacja kliniczna
Farmacja kliniczna to praktyka i dziedzina badań, których celem jest optymalne stosowanie leków, tak żeby osiągnąć cele leczenia konkretnej osoby i cele zdrowia publicznego.1
W tej dziedzinie farmaceuta nie kończy pracy na wydaniu leku. Siada przy karcie zleceń razem z lekarzem, liczy dawkę według czynności nerek, wyłapuje interakcję, zanim lek trafi do pacjenta, i pyta, czy każdy z dziesięciu przyjmowanych preparatów jest jeszcze potrzebny. Czym ta praca jest z perspektywy farmaceutki, która w nią wchodzi, opisała Kamila Urbańczyk2.
Farmaceuta przy łóżku chorego
Dobrze to widać w badaniu z oddziału intensywnej terapii szpitala w Bostonie z lat dziewięćdziesiątych. Doświadczony farmaceuta chodził rano z zespołem na obchody, zostawał na oddziale do konsultacji i był pod telefonem przez resztę dnia. Częstość możliwych do uniknięcia zdarzeń niepożądanych wynikających z błędów w zleceniach spadła o 66%, z 10,4 do 3,5 na 1000 osobodni, a na oddziale porównawczym, gdzie farmaceuty nie było, pozostała bez zmian. Farmaceuta zgłosił 366 zaleceń dotyczących zleceń leków, a lekarze przyjęli 362 z nich, czyli 99%.3
Późniejszy przegląd systematyczny 36 badań z udziałem pacjentów szpitalnych pokazał, że ten wynik nie był wyjątkiem. Zdarzenia niepożądane, działania niepożądane lub błędy w stosowaniu leków zmniejszyły się w 7 z 12 badań, które je mierzyły, a pobyt w szpitalu skrócił się w 9 z 17. Żadna interwencja farmaceuty nie pogorszyła wyników leczenia. Korzyść dawał udział w obchodach, rozmowa z pacjentem, uzgadnianie listy leków przy przyjęciu i porada przy wypisie.4
Jak tę pracę opisują towarzystwa naukowe
Europejskie Towarzystwo Farmacji Klinicznej (ESCP) w 2022 roku opisało farmację kliniczną jako optymalizację stosowania leków przez praktykę i badania naukowe, aby osiągać cele skoncentrowane na osobie oraz cele zdrowia publicznego. Praktyka obejmuje działania poznawcze, organizacyjne i interpersonalne farmaceutów, niezależnie od miejsca pracy, dotyczące właściwego doboru, podawania i monitorowania leków przez personel, pacjentów i całe społeczeństwo. Mieszczą się w niej modele opieki, w których farmaceuta jako członek zespołu wielodyscyplinarnego odpowiada za osiągnięcie celów leczenia konkretnego pacjenta. Badania z tej dziedziny dostarczają wiedzy dla decyzji klinicznych, organizacji opieki zdrowotnej i polityki lekowej.1
Definicja nie powstała przy biurku. Pierwszą wersję ESCP rozesłało w kwietniu 2018 roku do 263 członków towarzystwa, a ostateczny tekst wynikał z ich uwag.1
Amerykańskie Kolegium Farmacji Klinicznej (ACCP) ujęło to samo krócej: farmacja kliniczna to obszar farmacji zajmujący się nauką i praktyką racjonalnego stosowania leków. W pełniejszej wersji to dyscyplina nauk o zdrowiu, w której farmaceuci sprawują opiekę nad pacjentem, optymalizując farmakoterapię oraz wspierając zdrowie, dobrostan i zapobieganie chorobom.5
Szerzej niż opieka farmaceutyczna
Opieka farmaceutyczna jest częścią farmacji klinicznej, ale jej nie wyczerpuje. Hepler i Strand zdefiniowali ją w 1990 roku jako bezpośrednie, odpowiedzialne sprawowanie opieki związanej z farmakoterapią w celu osiągnięcia określonych wyników, które poprawiają jakość życia pacjenta.6 Sieć PCNE w 2013 roku uprościła tę definicję: opieka farmaceutyczna to wkład farmaceuty w opiekę nad pacjentem, którego celem jest optymalne stosowanie leków i poprawa wyników zdrowotnych.7
Opiece farmaceutycznej poświęcony jest portal opieka.farm, największe w Polsce medium edukacyjne dla farmaceutów.
Farmacja kliniczna sięga dalej, do decyzji, które dotyczą wszystkich chorych w szpitalu naraz. ESCP wymienia jako przykłady programy racjonalnej antybiotykoterapii, tworzenie receptariuszy i wytycznych, bezpieczne elektroniczne zlecanie leków i projektowanie procesów stosowania leków w szpitalu. Jest też dziedziną badań naukowych, czego definicje opieki farmaceutycznej nie obejmują.1
Farmacja kliniczna w polskim prawie
W Polsce ta praca ma od 2020 roku nazwę ustawową. Ustawa o zawodzie farmaceuty mówi o usłudze farmacji klinicznej i definiuje ją jako „działania na rzecz zwiększenia skuteczności, bezpieczeństwa i zasadności, w tym ekonomicznej, użycia produktów leczniczych oraz wsparcie lekarza prowadzącego leczenie w zakresie farmakoterapii, realizowane przez farmaceutę w podmiocie wykonującym działalność leczniczą na rzecz pacjenta, członków rodziny pacjenta lub personelu medycznego” (art. 3 pkt 7).8
Usługa farmacji klinicznej należy do usług farmaceutycznych, obok wydawania leków, sporządzania produktów leczniczych i porady farmaceutycznej (art. 4 ust. 3 pkt 7). Do zadań zawodowych farmaceuty ustawa zalicza udział w racjonalizacji farmakoterapii, w tym w pracach komitetu terapeutycznego, oraz kierowanie działem farmacji szpitalnej i zespołem farmacji klinicznej (art. 4 ust. 4 pkt 1 i 4).8
Usługę może świadczyć farmaceuta z tytułem specjalisty w dziedzinie farmacji klinicznej, farmacji szpitalnej lub farmakologii albo farmaceuta w trakcie stażu specjalizacyjnego w jednej z tych dziedzin, pod opieką specjalisty (art. 32 ust. 1). Kto przechodzi z apteki do pracy klinicznej w szpitalu, nie traci ciągłości zawodowej, bo wykonywanie usług farmacji klinicznej w podmiotach leczniczych nie jest przerwą w wykonywaniu zawodu aptekarza (art. 37 ust. 2 pkt 6).8
Kto rozwija tę dziedzinę
W Polsce farmację kliniczną rozwija przede wszystkim Polskie Towarzystwo Farmacji Klinicznej z siedzibą we Wrocławiu. Według statutu upowszechnia jej zagadnienia, wspiera jej rozwój, promuje ją w kształceniu przed- i podyplomowym farmaceutów i pomaga członkom w świadczeniu usług farmacji klinicznej.9 Farmaceutów szpitalnych skupia też Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, działające od 1947 roku, z Ogólnopolską Sekcją Farmacji Szpitalnej i corocznymi Dniami Farmacji Szpitalnej.10
Na co dzień praca farmaceuty klinicznego opiera się na obliczeniach i na wiedzy o tym, jak leki zachowują się w organizmie. Dawkę według czynności nerek liczy się z klirensu kreatyniny, stężenia leków ocenia według zakresów docelowych, a interakcje przez cytochromy P450. Najczęstsze problemy z przeglądu leczenia, od wielolekowości po kaskady przepisywania, opisują zagadnienia kliniczne.
Piśmiennictwo
- Dreischulte T, van den Bemt B, Steurbaut S. European Society of Clinical Pharmacy definition of the term clinical pharmacy and its relationship to pharmaceutical care: a position paper. Int J Clin Pharm. 2022;44(4):837-842. doi:10.1007/s11096-022-01422-7 ↩↩↩↩
- Urbańczyk K. Czym właściwie jest Farmacja kliniczna? opieka.farm [Internet]. 2023 [aktualizacja 15.07.2026]. Dostępne na: opieka.farm/czym-wlasciwie-jest-farmacja-kliniczna/ ↩
- Leape LL, Cullen DJ, Clapp MD, Burdick E, Demonaco HJ, Erickson JI, et al. Pharmacist participation on physician rounds and adverse drug events in the intensive care unit. JAMA. 1999;282(3):267-70. doi:10.1001/jama.282.3.267 ↩
- Kaboli PJ, Hoth AB, McClimon BJ, Schnipper JL. Clinical pharmacists and inpatient medical care: a systematic review. Arch Intern Med. 2006;166(9):955-64. doi:10.1001/archinte.166.9.955 ↩
- American College of Clinical Pharmacy. The definition of clinical pharmacy. Pharmacotherapy. 2008;28(6):816-7. doi:10.1592/phco.28.6.816 ↩
- Hepler CD, Strand LM. Opportunities and responsibilities in pharmaceutical care. Am J Hosp Pharm. 1990;47(3):533-43. ↩
- Allemann SS, van Mil JW, Botermann L, Berger K, Griese N, Hersberger KE. Pharmaceutical care: the PCNE definition 2013. Int J Clin Pharm. 2014;36(3):544-55. doi:10.1007/s11096-014-9933-x ↩
- Ustawa z dnia 10 grudnia 2020 r. o zawodzie farmaceuty. Dz.U. 2025 poz. 608 (tekst jednolity). Dostępne na: kierownikapteki.pl/akt/ustawa-o-zawodzie-farmaceuty/ ↩↩↩
- Polskie Towarzystwo Farmacji Klinicznej. Statut. ptfk.pl/statut/ [dostęp 06.10.2026]. ↩
- Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne. Dni Farmacji Szpitalnej. www.ptfarm.pl/en/5/dni-farmacji/ [dostęp 06.10.2026]. ↩
Cytuj
Tuszyński PK. Farmacja kliniczna. farmacjakliniczna.pl [Internet]. 2026 [aktualizacja 08.10.2026]. Dostępne na: https://farmacjakliniczna.pl/farmacja-kliniczna/