Histereza i opóźnienie efektu
Histereza to sytuacja, w której temu samemu stężeniu leku w osoczu odpowiada różny efekt w zależności od chwili pomiaru, więc wykres efektu względem stężenia tworzy pętlę1. Pętla wskazuje, że zależność między stężeniem a efektem nie jest bezpośrednia i obejmuje opóźnienie lub brak równowagi1. W histerezie przeciwnej do ruchu wskazówek zegara efekt przy danym stężeniu rośnie z czasem, a w histerezie zgodnej z ruchem wskazówek zegara maleje1.
Pętlę przeciwną do ruchu wskazówek zegara mogą wywołać opóźniona dystrybucja leku do miejsca działania, czynne metabolity i uwrażliwienie receptorów. Pętlę zgodną z ruchem wskazówek zegara wywołują m.in. tolerancja, metabolity o działaniu antagonistycznym, zmniejszenie liczby receptorów i regulacja zwrotna1. Do opisu takich danych stosuje się modele z kompartmentem efektu albo modele odpowiedzi pośredniej, które uwzględniają opóźnienie1.
Przykład z badań klinicznych: molsydomina jest prolekiem, który najpierw przechodzi w czynny metabolit SIN-1, a dopiero ten uwalnia tlenek azotu. Z powodu tego opóźnienia po jednorazowej dawce doustnej 4 mg u chorych z chorobą wieńcową opisano histerezę przeciwną do ruchu wskazówek zegara dla zmiany średnicy naczynia1. Przy opioidach, wobec których rozwija się tolerancja, pętla przebiega w przeciwną stronę1. W praktyce oznacza to, że stężenie zmierzone w chwili, gdy efekt jeszcze narasta albo już słabnie, nie przekłada się wprost na efekt.