Luka osmolalna

Sięgasz po ten kalkulator, gdy podejrzewasz zatrucie metanolem, glikolem etylenowym albo innym alkoholem, a oznaczenie tych substancji nie jest od razu dostępne. Wpisujesz osmolalność zmierzoną osmometrem, sód, glukozę i mocznik z tej samej próbki oraz etanol, jeśli jego stężenie jest znane. Podwyższona luka przemawia za obecnością niemierzonej substancji osmotycznie czynnej.

Prawidłowa luka nie wyklucza zatrucia: metanol i glikol etylenowy są w ciągu kilku godzin przekształcane do kwasów, więc luka osmolalna maleje, a rośnie luka anionowa. Lukę podwyższają też etanol niewpisany do pola, mannitol, glicerol, kwasica ketonowa i mleczanowa oraz ciężka niewydolność nerek. Osmolalność musi być zmierzona metodą obniżenia punktu zamarzania, bo osmometr oparty na ciśnieniu pary nie wykrywa substancji lotnych, takich jak alkohole. Kalkulator dolicza etanol ze współczynnikiem 1,25, wyznaczonym przez Purssella i wsp., a wynik zależy od dokładności oznaczenia etanolu (95% CI współczynnika 1,21–1,28).¹

Purssell i wsp. w 2001 roku wyprowadzili wzór na udział etanolu w luce osmolalnej z 98 pomiarów u pacjentów SOR i sprawdzili go prospektywnie u 128 pacjentów. Zależność luki od stężenia etanolu była liniowa (r = 0,99), a najlepszym przelicznikiem okazało się 1,25 × etanol w mmol/l.¹ Osmolalność wyliczoną liczyli wzorem 2 × Na + mocznik + glukoza, który w mmol/l odpowiada wzorowi kalkulatora.¹ Dorwart i Chalmers w 1975 roku porównali 13 wzorów na osmolalność wyliczoną na 715 próbkach surowicy.²

Na SOR, w toksykologii klinicznej i intensywnej terapii, przy niewyjaśnionej kwasicy metabolicznej, zaburzeniach świadomości u osoby podejrzanej o spożycie alkoholu niespożywczego oraz przy decyzji o fomepizolu lub etanolu jako odtrutce i o hemodializie. Zatrucie alkoholem metylowym wymaga innego postępowania niż zatrucie etanolem.³

Osmolalność zmierzona w mOsm/kg. Na⁺, glukoza i mocznik w mmol/l. Etanol w mmol/l, pole opcjonalne – stężenie w g/l mnożysz przez 21,7. Kalkulator mnoży je przez 1,25 i pokazuje udział etanolu w osobnym wierszu.

Wynik to luka osmolalna w mOsm/kg i osmolalność wyliczona. Kalkulator oznacza lukę poniżej 10 jako prawidłową, 10–20 jako podwyższoną, a powyżej 20 jako wysoką, z silnym podejrzeniem zatrucia metanolem lub glikolem etylenowym. Podwyższony wynik wymaga oznaczenia konkretnej substancji i oceny luki anionowej, a przy silnym podejrzeniu klinicznym leczenie odtrutką rozpoczyna się przed wynikiem badania toksykologicznego.

Luka = osmolalność zmierzona − (2 × Na + glukoza + mocznik [+ 1,25 × etanol]), wszystko w mmol/l

1. Purssell RA, Pudek M, Brubacher J, Abu-Laban RB. Derivation and validation of a formula to calculate the contribution of ethanol to the osmolal gap. Ann Emerg Med. 2001;38(6):653–659. ↩↩↩
2. Dorwart WV, Chalmers L. Comparison of methods for calculating serum osmolality from chemical concentrations. Clin Chem. 1975;21(2):190–194. ↩
3. Tuszyński PK, redaktor. Pierwsza pomoc okiem farmaceuty. Antyseptyka ran, opatrunki, zatrucia i inne stany nagłe. Wyd. 2. Kraków: Wydawnictwo Farmaceutyczne; 2024. Dostępne na: https://wydawnictwo.farm/produkt/pierwsza-pomoc-okiem-farmaceuty/ ↩