Przejdź do treści

Do weryfikacji wewnętrznej

Jak oceniać bezpieczeństwo leków w ciąży i podczas karmienia piersią

Pacjentka w szóstym tygodniu ciąży pyta, czy tabletki przyjmowane przez ostatni miesiąc, zanim dowiedziała się o ciąży, zaszkodziły dziecku. Kilka pięter niżej położnik chce wiedzieć, czy matka po porodzie może karmić piersią, skoro dostała lek przeciwzakrzepowy. Na żadne z tych pytań nie odpowiada jedno słowo „bezpieczny” albo „przeciwwskazany”, bo odpowiedź zależy od tego, kiedy, jak długo i w jakiej dawce dziecko było narażone na lek.

Reklama

Ocena bezpieczeństwa leku w ciąży i podczas karmienia piersią to porównanie ryzyka, jakie lek niesie dla zarodka, płodu albo karmionego dziecka, z ryzykiem leczenia matki innym lekiem albo pozostawienia jej choroby bez leczenia, oparte na wieku ciąży w chwili ekspozycji, czasie trwania i dawce, farmakokinetyce u matki oraz przenikaniu leku do mleka. Przegląd mechanizmów teratogenności podkreśla, że ten sam proces patologiczny daje różne skutki w zależności od wieku zarodka w chwili podania leku, czasu trwania i dawki ekspozycji oraz podatności genetycznej, a u ludzi ryzyko teratogenne pozostaje nieustalone dla ponad 90% leków dopuszczonych w USA w ostatnich dekadach1. Rozmowa z pacjentką zaczyna się więc od ustalenia dat i dawek, a nie od szukania etykiety leku.

Kiedy w ciąży lek może zaszkodzić

Pierwsze pytanie przy każdej ekspozycji brzmi: w którym okresie rozwoju doszło do narażenia. Teratologia od dawna posługuje się zasadą „wszystko albo nic”, zgodnie z którą ekspozycja przed rozpoczęciem organogenezy kończy się albo brakiem skutków dla zarodka, albo jego obumarciem2. Adam, przeglądając dane za tą zasadą i wyjątki od niej, uznała, że wobec braku przeciwnych dowodów u ludzi rozsądnie jest nadal stosować ją w poradnictwie, aby kobiety narażone na lek przed rozpoznaniem ciąży nie przerywały jej z nieuzasadnionego lęku2.

Okres organogenezy nie wyczerpuje jednak ryzyka. ChPL Warfinu przeciwwskazuje warfarynę w pierwszym trymestrze z powodu płodowego zespołu warfarynowego i wad ośrodkowego układu nerwowego, a osobno w ostatnich czterech tygodniach ciąży, bo pochodne kumaryny zwiększają ryzyko krwawienia u matki i płodu oraz umieralność płodów, szczególnie podczas porodu3. ChPL Depakine Chrono zaznacza z kolei, że dokładny okres ciąży, w którym walproinian zagraża rozwojowi neurologicznemu dziecka, jest niepewny i nie można wykluczyć ryzyka przez całą ciążę4. Wada strukturalna to tylko jeden z możliwych skutków, obok zaburzeń neurorozwojowych, krwawienia okołoporodowego i objawów u noworodka.

Van Gelder i współautorzy wyróżnili sześć mechanizmów teratogenności leków: antagonizm wobec kwasu foliowego, zaburzenie komórek grzebienia nerwowego, zaburzenia endokrynne, stres oksydacyjny, zaburzenia naczyniowe oraz działanie za pośrednictwem swoistych receptorów lub enzymów1. Autorzy zwracają uwagę, że połączenia pozornie niezwiązanych leków, także dostępnych bez recepty, mogą działać tym samym mechanizmem i sumować ryzyko wad wrodzonych. Dlatego przegląd leków kobiety planującej ciążę albo już w ciąży obejmuje wszystkie preparaty, a nie tylko ten, o który pyta lekarz.

Dlaczego litery A, B, C, D i X zniknęły z amerykańskich ulotek

Kategoria literowa leku nie jest argumentem w ocenie ryzyka, nawet jeśli wciąż pojawia się w bazach danych i podręcznikach. W grudniu 2014 roku Agencja Żywności i Leków (FDA) opublikowała regułę Pregnancy and Lactation Labeling Rule (PLLR), która nakazuje usunięcie kategorii A, B, C, D i X z informacji o wszystkich lekach na receptę i produktach biologicznych5. W ich miejsce informacja o leku ma zawierać podsumowanie ryzyka stosowania w ciąży i podczas laktacji, omówienie danych, na których to podsumowanie się opiera, oraz informacje pomocne przy decyzji o leczeniu i w rozmowie z pacjentką, a także dane o testach ciążowych, antykoncepcji i niepłodności u kobiet i mężczyzn w wieku rozrodczym5.

Wdrażanie reguły rozpoczęło się 30 czerwca 2015 roku. System literowy, wprowadzony w 1979 roku, uznano za zbyt uproszczony i błędnie odczytywany jako skala stopniowania ryzyka6. Nowy układ informacji dzieli się na trzy części: ciążę (łącznie z porodem), laktację oraz kobiety i mężczyzn w wieku rozrodczym, a ryzyko opisuje tekstem z kontekstem klinicznym i danymi źródłowymi7. W ankiecie przeprowadzonej w 2018 roku przez American Academy of Allergy, Asthma & Immunology i FDA wśród członków tego towarzystwa mniej niż połowa (46%) respondentów wiedziała o zastąpieniu kategorii opisem, a 95% nadal opierało decyzje na literach6.

Zmiana formatu nie stworzyła danych, których brakuje. Wśród 290 nowych leków zatwierdzonych przez FDA w latach 2010–2019 dane o ciąży pochodziły z badań na zwierzętach w 89,7% przypadków, a z badań u ludzi w 10,7%, dane o laktacji pochodzące od ludzi miało 2,8% produktów8. W analizie 422 nowych substancji z lat 2001–2020 główne zalecenie odradzało stosowanie 32% leków w ciąży i 46% w laktacji, a zgodne z dostępnymi danymi u ludzi było w 8% zaleceń dotyczących ciąży i 13% dotyczących laktacji9. Zapis „nie zaleca się” często oznacza brak danych, a nie wykazaną szkodliwość, i przy ocenie trzeba sprawdzić, na czym zapis się opiera.

Co mówi punkt 4.6 ChPL

W polskiej charakterystyce produktu leczniczego informacja o ciąży i karmieniu piersią znajduje się w punkcie 4.6 „Wpływ na płodność, ciążę i laktację”, a przy lekach o dużym potencjale teratogennym warunki leczenia kobiet w wieku rozrodczym opisuje także punkt 4.4. Przy walproinianie i izotretynoinie te warunki tworzą program zapobiegania ciąży, który dotyczy kobiety, zanim w ogóle zajdzie w ciążę. ChPL Depakine Chrono wymaga, aby lekarz przepisujący upewnił się między innymi, że oceniono możliwość zajścia w ciążę, pacjentka rozumie konieczność testów ciążowych przed leczeniem i w razie potrzeby w trakcie leczenia, stosuje skuteczną antykoncepcję bez przerw przez cały czas leczenia, co najmniej raz w roku zgłasza się na kontrolę do specjalisty i corocznie potwierdza na formularzu, że zna ryzyko4. ChPL Aknenormin stawia warunek ciężkiego trądziku opornego na standardowe leczenie, comiesięcznej obserwacji i testów ciążowych przed leczeniem, w jego trakcie (optymalnie co miesiąc) oraz miesiąc po zakończeniu10.

SubstancjaCiąża (punkt 4.6)Karmienie piersią (punkt 4.6)Warunki dla kobiet w wieku rozrodczymŹródło
walproinian sodu z kwasem walproinowymChPL Depakine Chrono 500: w padaczce przeciwwskazany w ciąży, chyba że nie ma odpowiedniego alternatywnego leczenia, w chorobie afektywnej dwubiegunowej przeciwwskazany w ciąży. Ciężkie wady wrodzone u około 11% dzieci kobiet z padaczką leczonych walproinianem w monoterapii wobec około 2–3% w populacji ogólnej, ryzyko zależne od dawki bez ustalonej dawki progowej. Opóźnienia wczesnego rozwoju u maksymalnie 30–40% dzieci w wieku przedszkolnym, IQ w wieku 6 lat średnio o 7–10 punktów mniejsze niż po innych lekach przeciwpadaczkowychwydzielany do mleka w zakresie 1–10% stężenia w surowicy, u karmionych dzieci wykazano zaburzenia hematologiczne, decyzja o przerwaniu karmienia albo leczenia po uwzględnieniu korzyści obu stronprzeciwwskazany, chyba że spełnione są warunki programu zapobiegania ciąży (punkty 4.3 i 4.4)4
izotretynoinaChPL Aknenormin 20 mg: bezwzględnie przeciwwskazana. Ciąża w miesiącu przed leczeniem, w jego trakcie albo w miesiącu po nim niesie duże ryzyko bardzo ciężkich wad płodu (ośrodkowego układu nerwowego, twarzy, ucha, oka, serca i naczyń, grasicy i przytarczyc) i częstszych poronień samoistnych. W razie ciąży leczenie trzeba przerwać, a pacjentkę skierować do lekarza specjalizującego się w teratologiiprzeciwwskazana, bo jako związek bardzo lipofilny najpewniej przenika do mlekaskuteczna antykoncepcja nieprzerwanie przez miesiąc przed leczeniem, przez cały okres leczenia i miesiąc po nim, co najmniej jedna metoda wysoce skuteczna albo dwie uzupełniające się metody zależne od użytkowniczki, program zapobiegania ciąży (punkt 4.4)10
metotreksatChPL Trexan Neo 2,5 mg: przeciwwskazany w ciąży we wskazaniach nieonkologicznych. Przy małych dawkach (poniżej 30 mg na tydzień) poronienia samoistne u 42,5% narażonych kobiet wobec 22,5% w grupie porównawczej z tą samą chorobą, poważne wady wrodzone u 6,6% żywych urodzeń wobec około 4%przeciwwskazany, bo przenika do mleka i może wywołać objawy toksyczności u niemowlęcia, karmienie trzeba przerwać przed rozpoczęciem leczeniaskuteczna antykoncepcja w trakcie leczenia i co najmniej 6 miesięcy po jego zakończeniu, potwierdzenie braku ciąży przed leczeniem, np. testem ciążowym11
warfarynaChPL Warfin 5 mg: przenika przez łożysko, przeciwwskazana w pierwszym trymestrze (płodowy zespół warfarynowy, wady ośrodkowego układu nerwowego) i w ostatnich czterech tygodniach ciąży (krwawienie u matki i płodu), w miarę możliwości należy jej unikać przez całą ciążęnie przenika do mleka, można karmić piersiąpunkt 4.6 nie opisuje programu zapobiegania ciąży3

Zapisy różnią się rodzajem ryzyka i okresem, którego dotyczą. Metotreksat i walproinian obejmują też mężczyzn: ChPL Trexan Neo zaleca niezawodną antykoncepcję u aktywnych seksualnie pacjentów albo ich partnerek w trakcie leczenia i co najmniej 3 miesiące po nim11, a ChPL Depakine Chrono opisuje możliwe zwiększenie ryzyka zaburzeń neurorozwojowych u dzieci mężczyzn leczonych walproinianem w ciągu 3 miesięcy przed poczęciem, z zastrzeżeniem, że przyczynowej roli leku nie potwierdzono4. Ta sama ChPL podaje, że produkty zawierające estrogen, w tym hormonalne środki antykoncepcyjne, mogą zwiększać klirens walproinianu i zmniejszać jego stężenie w osoczu4, co ma znaczenie przy doborze antykoncepcji wymaganej przez program.

Ciąża zmienia dawkowanie, nie tylko ryzyko

U kobiety w ciąży dawka skuteczna przed zajściem w ciążę może przestać wystarczać, dlatego przy lekach o wąskim indeksie terapeutycznym trzeba z góry zaplanować kontrolę odpowiedzi albo stężeń. Przegląd systematyczny 198 badań farmakokinetycznych obejmujących 121 leków wykazał, że w ciąży powtarzalnie obserwuje się szybszą eliminację i mniejsze narażenie na lek całkowity (związany i niezwiązany z białkami) przy tej samej dawce, natomiast wpływ tych zmian na wyniki leczenia pozostaje w dużej mierze nieznany12.

Objętość osocza zwiększa się w ciąży o około 42%, do ponad 3,5 l w 38. tygodniu, równolegle rośnie całkowita woda ustrojowa, co zwiększa objętość dystrybucji leków hydrofilnych i obniża ich stężenia13. Stężenie albuminy spada średnio o 1% w 8. tygodniu, o 10% w 20. i o 13% w 32. tygodniu, zmniejsza się też stężenie kwaśnej alfa-1-glikoproteiny, więc rośnie frakcja wolna leków silnie wiążących się z białkami13. Przy fenytoinie i takrolimusie dawkowanie według stężenia całkowitego może w ciąży prowadzić do wzrostu stężenia wolnego i toksyczności, a autorzy przeglądu proponują oznaczanie stężeń wolnych i utrzymywanie ich w zakresie terapeutycznym13.

Metabolizm zmienia się w zależności od enzymu. Aktywność CYP3A4, CYP2D6 i CYP2C9 oraz glukuronozylotransferaz UGT1A4 i UGT2B7 w ciąży rośnie, a aktywność CYP1A2 i CYP2C19 maleje, więc substraty pierwszej grupy mogą wymagać większych dawek, a drugiej mniejszych14. Aktywność UGT1A4 rośnie o 200% w pierwszym i drugim trymestrze oraz o 300% w trzecim, co obniża stężenie lamotryginy i bez dostosowania dawki pogarsza kontrolę napadów13. Przesączanie kłębuszkowe jest już w pierwszym trymestrze o 50% większe, a klirens litu w trzecim trymestrze podwaja się względem okresu przed ciążą13. Po porodzie zmiany aktywności enzymów ustępują i ten sam przegląd zwraca uwagę na możliwą konieczność zmniejszenia dawek w połogu, aby uniknąć toksyczności13.

Ile leku dostaje dziecko z mlekiem

Narażenie karmionego dziecka ocenia się względną dawką u niemowlęcia (relative infant dose, RID), a nie samym stosunkiem stężenia w mleku do stężenia w osoczu. RID to ilość leku przyjęta przez niemowlę z mlekiem, w przeliczeniu na masę ciała i czas, wyrażona jako odsetek dawki matki przeliczonej w ten sam sposób15. Większość leków ma RID poniżej 10%, co według autorów przeglądu oznacza, że stężenie w surowicy dziecka nie osiąga poziomu terapeutycznego u dorosłych, chyba że klirens leku u dziecka w przeliczeniu na masę ciała jest wyraźnie mniejszy niż u dorosłego15. Granica 10% nie gwarantuje więc bezpieczeństwa, gdy klirens leku u dziecka jest wyraźnie mniejszy niż u dorosłego.

Stosunek stężeń mleko/osocze sam w sobie wprowadza w błąd, bo RID zależy od niego i od klirensu leku u matki. Fenobarbital ma stosunek mleko/osocze poniżej 1, a RID sięgające 50–70%, morfina ma stosunek równy 2, a RID w granicach 5%15. Ci sami autorzy, analizując opisy przypadków działań niepożądanych u karmionych niemowląt, znaleźli zarówno przypadki z małym stężeniem leku w surowicy dziecka, zgodnym z małym RID, jak i przypadki ze stężeniem zbliżonym do terapeutycznego u dorosłych albo większym, i zalecają uwzględniać przy ocenie zarówno farmakokinetykę, jak i farmakodynamikę15.

Skąd brać dane i jak je zestawiać

ChPL konkretnego produktu jest dokumentem rejestracyjnym, od którego zaczyna się każda ocena, ale przy laktacji warto zestawić ją z bazą opisującą badania przenikania do mleka. Taką bazą jest LactMed (Drugs and Lactation Database), prowadzona od 2006 roku i udostępniana bezpłatnie w NCBI Bookshelf przez amerykański National Institute of Child Health and Human Development, w której każda monografia leku podsumowuje stężenia w mleku i u niemowląt, opisane skutki u karmionych dzieci i podaje piśmiennictwo16.

Warfaryna pokazuje, jak te źródła się uzupełniają. ChPL Warfinu podaje krótko, że warfaryna nie przenika do mleka i można karmić piersią3. LactMed precyzuje, że przy dawkach do co najmniej 12 mg na dobę stężenia w mleku są bardzo małe, nie opisano działań niepożądanych u karmionych niemowląt, także przy dawce 25 mg na dobę przez 7 dni, i nie są potrzebne szczególne środki ostrożności, a jednocześnie zwraca uwagę, że zapotrzebowanie na warfarynę po porodzie może być nawet dwukrotnie większe niż przed ciążą16. Ta ostatnia informacja dotyczy matki, nie dziecka, i wraca do zmian farmakokinetyki w połogu.

Przy ocenie pojedynczego leku praktyczna kolejność wygląda tak: ustalić tydzień ciąży albo wiek dziecka i to, czy jest karmione wyłącznie piersią, odczytać punkty 4.4 i 4.6 ChPL produktu, który pacjentka faktycznie przyjmuje, sprawdzić, czy zapis opiera się na danych u ludzi czy na badaniach na zwierzętach, a przy laktacji odszukać RID i opisane przypadki w LactMed. Leki, dla których ChPL wymaga programu zapobiegania ciąży, należy wychwytywać już przy przeglądzie lekowym każdej kobiety w wieku rozrodczym, a nie dopiero wtedy, gdy ciąża zostanie rozpoznana.

Piśmiennictwo

  1. van Gelder MM, van Rooij IA, Miller RK, Zielhuis GA, de Jong-van den Berg LT, Roeleveld N. Teratogenic mechanisms of medical drugs. Hum Reprod Update. 2010;16(4):378-94. doi:10.1093/humupd/dmp052 ↩↩
  2. Adam MP. The all-or-none phenomenon revisited. Birth Defects Res A Clin Mol Teratol. 2012;94(8):664-9. doi:10.1002/bdra.23029 ↩↩
  3. ChPL Warfin 5 mg, tabletki. [dostęp 07.10.2026]. opieka.farm/leki/warfin-100164313/. ↩↩↩
  4. ChPL Depakine Chrono 500, 333 mg + 145 mg, tabletki powlekane o przedłużonym uwalnianiu. [dostęp 07.10.2026]. opieka.farm/leki/depakine-chrono-300-100017799/. ↩↩↩↩↩
  5. Food and Drug Administration, HHS. Content and format of labeling for human prescription drug and biological products; requirements for pregnancy and lactation labeling. Final rule. Fed Regist. 2014;79(233):72063-103. ↩↩
  6. Namazy J, Chambers C, Sahin L, Johnson T, Dinatale M, Lappin B, et al. Clinicians’ Perspective of the New Pregnancy and Lactation Labeling Rule (PLLR): Results from an AAAAI/FDA Survey. J Allergy Clin Immunol Pract. 2020;8(6):1947-1952. doi:10.1016/j.jaip.2020.01.056 ↩↩
  7. Brucker MC, King TL. The 2015 US Food and Drug Administration Pregnancy and Lactation Labeling Rule. J Midwifery Womens Health. 2017;62(3):308-316. doi:10.1111/jmwh.12611 ↩
  8. Byrne JJ, Saucedo AM, Spong CY. Evaluation of Drug Labels Following the 2015 Pregnancy and Lactation Labeling Rule. JAMA Netw Open. 2020;3(8):e2015094. doi:10.1001/jamanetworkopen.2020.15094 ↩
  9. Patel A, Sushko K, Mazer-Amirshahi M, Pfuma Fletcher E, Fusch G, Chan O, et al. Availability of Safe and Effective Therapeutic Options to Pregnant and Lactating Individuals Following the United States Food and Drug Administration Pregnancy and Lactation Labeling Rule. J Pediatr. 2023;259:113342. doi:10.1016/j.jpeds.2023.01.016 ↩
  10. ChPL Aknenormin 20 mg, kapsułki miękkie. [dostęp 07.10.2026]. opieka.farm/leki/aknenormin-10-mg-100120439/. ↩↩
  11. ChPL Trexan Neo 2,5 mg, tabletki. [dostęp 07.10.2026]. opieka.farm/leki/trexan-neo-100349455/. ↩↩
  12. Pariente G, Leibson T, Carls A, Adams-Webber T, Ito S, Koren G. Pregnancy-Associated Changes in Pharmacokinetics: A Systematic Review. PLoS Med. 2016;13(11):e1002160. doi:10.1371/journal.pmed.1002160 ↩
  13. Feghali M, Venkataramanan R, Caritis S. Pharmacokinetics of drugs in pregnancy. Semin Perinatol. 2015;39(7):512-9. doi:10.1053/j.semperi.2015.08.003 ↩↩↩↩↩↩
  14. Anderson GD. Pregnancy-induced changes in pharmacokinetics: a mechanistic-based approach. Clin Pharmacokinet. 2005;44(10):989-1008. doi:10.2165/00003088-200544100-00001 ↩
  15. Verstegen RHJ, Anderson PO, Ito S. Infant drug exposure via breast milk. Br J Clin Pharmacol. 2022;88(10):4311-4327. doi:10.1111/bcp.14538 ↩↩↩↩
  16. Drugs and Lactation Database (LactMed®) [Internet]. Bethesda (MD): National Institute of Child Health and Human Development; 2006-. Warfarin. [dostęp 07.10.2026]. PMID 30000196. ↩↩
Cytuj

Tuszyński PK. Jak oceniać bezpieczeństwo leków w ciąży i podczas karmienia piersią. farmacjakliniczna.pl [Internet]. 2026 [aktualizacja 08.10.2026]. Dostępne na: https://farmacjakliniczna.pl/zagadnienia-kliniczne/leki-w-ciazy-i-laktacji/

Serwis bezpłatny, przeznaczony dla osób wykonujących zawody medyczne. Kalkulatory i treści mają charakter pomocniczy i zostały opracowane na podstawie publikacji naukowych, więc mogły nie być walidowane w polskiej praktyce klinicznej. Każdy wynik użytkownik musi zweryfikować i odnieść do stanu klinicznego pacjenta oraz do charakterystyki produktu leczniczego. Wydawca i redakcja nie ponoszą odpowiedzialności za decyzje kliniczne podjęte na podstawie wyników kalkulatorów ani za skutki ich zastosowania.

Autor: mgr farm. Paweł Konrad Tuszyński

O portalu · Współpraca

© 2026 Wydawnictwo Farmaceutyczne sp. z o.o. · Polityka prywatności ·